Thỏa thuận dầu diesel Mỹ-Nga là gì và vì sao nó gây tranh cãi?
Thỏa thuận dầu diesel Mỹ-Nga là cam kết giữa Tổng thống Donald Trump và Tổng thống Vladimir Putin về việc Nga giải phóng hàng triệu tấn dầu diesel cho Mỹ và thị trường toàn cầu, với mục tiêu hạ giá nhiên liệu toàn cầu đang tăng vọt, nhưng nó đồng thời thách thức cơ chế cấm vận Nga năng lượng hiện hành và đặt lại toàn bộ thế cân bằng địa chính trị trong chính sách năng lượng Trump.
Về bề nổi, thỏa thuận dầu diesel Mỹ Nga là một cú đánh trực diện vào giá nhiên liệu toàn cầu: Nga được cho là sẽ “ngay lập tức” cung cấp hơn 300.000 tấn dầu diesel, sau đó bổ sung 500.000 tấn trong tháng 11 và thêm 1 triệu tấn trong thời gian ngắn tiếp theo. Ông Trump khẳng định giá dầu diesel cho người dân Mỹ và phần còn lại của thế giới sẽ giảm mạnh xuống mức thấp kỷ lục. Nhưng đằng sau lời hứa đó là một nghịch lý: Washington vẫn duy trì cấm vận Nga năng lượng, đồng thời vừa ký Đạo luật Graham cho phép trừng phạt các khách hàng lớn mua năng lượng của Nga. Nói cách khác, Nhà Trắng đang cố dùng chính nguồn cung mà mình tìm cách bóp nghẹt để giải cứu cử tri trước bầu cử.
Giá nhiên liệu toàn cầu và bài toán chính trị nội bộ của Trump
Động lực thật sự của thỏa thuận không nằm ở lý tưởng ổn định thị trường, mà ở áp lực chính trị nội bộ Mỹ. Giá nhiên liệu toàn cầu leo thang trong bối cảnh xung đột Mỹ–Iran, các cơ sở năng lượng ở Nga và Ukraine bị tấn công, khiến tồn kho nhiên liệu toàn cầu sụt giảm và giá dầu diesel tại Mỹ, châu Âu lên mức kỷ lục. Tại Mỹ, giá dầu diesel tăng mạnh đang đánh thẳng vào vận tải, nông nghiệp và chi phí sinh hoạt, kéo theo chi phí vận chuyển, sản xuất và giá hàng hóa đến tay người tiêu dùng. Trong khi đó, kinh tế là mối quan tâm hàng đầu của 84% cử tri đã đăng ký.
Chính sách năng lượng Trump vì thế mang màu sắc “chữa cháy” hơn là một chiến lược dài hạn. Washington đã thúc ép các nước G7 xả 100 triệu thùng dầu và nhiên liệu từ kho dự trữ khẩn cấp, nhưng các chuyên gia cảnh báo tác động chỉ mang tính tạm thời, không xử lý được gốc rễ khủng hoảng nguồn cung. Trong bối cảnh cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ cận kề, thỏa thuận dầu diesel với Nga trở thành công cụ để ông Trump cố gắng hạn chế tổn thất của đảng Cộng hòa, hơn là một bước ngoặt chiến lược bền vững. Câu hỏi là: khi lá phiếu đã được kiểm, liệu chính sách năng lượng Trump có lại đổi hướng thêm một lần nữa?
Nga có đủ sức thực hiện cam kết hay đây chỉ là lời hứa chính trị?
Điểm yếu lớn nhất của thỏa thuận là khả năng thực thi từ phía Moscow. Nga không chỉ là nhà xuất khẩu mà còn đang đối mặt với tình trạng thiếu nhiên liệu trong nước, khi các nhà máy lọc dầu và cơ sở năng lượng bị hư hại bởi xung đột và tấn công hạ tầng. Xuất khẩu dầu diesel của Nga đã giảm mạnh trong năm nay, cho thấy dư địa tăng mạnh nguồn cung ra thị trường quốc tế không hề rộng. Một cựu quan chức Cơ quan Năng lượng quốc tế bày tỏ hoài nghi về khả năng Moscow nhanh chóng cung cấp lượng dầu diesel mà ông Trump công bố.
Dù ông Putin tuyên bố Nga sẵn sàng cung cấp dầu và sản phẩm dầu mỏ cho Mỹ và toàn cầu, việc giải phóng lượng nhiên liệu lớn trong thời gian ngắn vẫn là dấu hỏi, nhất là khi Nga phải ưu tiên ổn định nguồn cung nội địa và khôi phục các cơ sở bị hư hại. Thêm vào đó, thỏa thuận được gắn với một “lệnh ngừng bắn trong lĩnh vực năng lượng” mà Ukraine khẳng định không hề hay biết, trong khi Nga vẫn tiếp tục tấn công nhà máy điện. Điều này cho thấy thỏa thuận mang nặng tính tuyên truyền chính trị hơn là một cơ chế kỹ thuật được các bên liên quan đồng thuận. Nếu Moscow không thể hoặc không muốn thực hiện đầy đủ, thị trường sẽ phải trả giá bằng một cú sốc niềm tin mới.
Đạo luật Graham, rủi ro với khách hàng năng lượng Nga và thế khó của châu Âu
Ngay cả khi dầu diesel Nga chảy sang Mỹ, cỗ máy trừng phạt vẫn không dừng lại. Đạo luật Graham mà ông Trump vừa ký cho phép Washington trừng phạt các khách hàng lớn mua năng lượng của Nga, mở rộng nhắm vào quan chức, ngân hàng và đội tàu chở dầu hỗ trợ thương mại năng lượng của Moscow. Các biện pháp trừng phạt thứ cấp, bao gồm thuế quan hoặc chế tài đối với các quốc gia nhập khẩu lớn khác, vẫn có thể được kích hoạt bất chấp thỏa thuận dầu diesel. Nói cách khác, Mỹ có thể vừa mua dầu của Nga cho mình, vừa đánh vào những nước khác tiếp tục phụ thuộc vào nguồn cung này.
Châu Âu đứng ở tâm điểm thế khó. Nhiều năm qua, EU nỗ lực giảm phụ thuộc vào năng lượng Nga sau xung đột Nga–Ukraine, đồng thời ủng hộ cấm vận Nga năng lượng. Nay, khi giá nhiên liệu toàn cầu tăng cao và Mỹ công khai nới lỏng cho dầu diesel Nga, câu hỏi đặt ra là liệu châu Âu có thay đổi lập trường. Một mặt, các chính phủ sẽ chịu sức ép từ doanh nghiệp và người dân đang gánh chi phí năng lượng đắt đỏ; mặt khác, họ sẽ rất khó giải thích với cử tri nếu quay lại mua dầu Nga sau khi đã cam kết “thoát Nga”. Nếu EU mềm đi, toàn bộ kiến trúc cấm vận Nga năng lượng có nguy cơ hình thành hiệu ứng domino; nếu giữ cứng, châu Âu phải chấp nhận trả giá kinh tế cao hơn Mỹ.
Kết luận: Cú hạ giá ngắn hạn, cái giá dài hạn cho trật tự năng lượng
Thỏa thuận dầu diesel Mỹ Nga là một nước cờ táo bạo nhưng đầy mâu thuẫn: nó dùng nguồn cung từ một đối thủ đang bị cấm vận để giải quyết khủng hoảng giá nhiên liệu toàn cầu, đồng thời làm suy yếu chính sách cấm vận Nga năng lượng mà chính Washington và châu Âu dày công xây dựng. Trong ngắn hạn, nếu một phần cam kết được thực hiện, người tiêu dùng Mỹ và một số thị trường có thể được hạ nhiệt chi phí nhiên liệu. Nhưng về dài hạn, thế giới phải đối mặt với ba rủi ro: Nga có thể dùng thỏa thuận làm đòn bẩy phá vỡ trừng phạt; Mỹ duy trì quyền trừng phạt tùy ý với các khách hàng năng lượng Nga khác; và châu Âu bị đẩy vào thế lưỡng nan chiến lược.
Thị trường năng lượng không chỉ là câu chuyện thùng dầu và đường ống, mà là cấu trúc quyền lực. Chính sách năng lượng Trump đang gửi đi một thông điệp nguy hiểm: các nguyên tắc cấm vận và cam kết an ninh có thể bị uốn cong vì chu kỳ bầu cử. Nếu các nền kinh tế tiếp tục chấp nhận những “thỏa thuận nhất thời” kiểu này, trật tự năng lượng toàn cầu sẽ ngày càng khó đoán, và mọi cú sốc địa chính trị trong tương lai sẽ đắt đỏ hơn rất nhiều – không chỉ trên bảng giá nhiên liệu, mà cả trong niềm tin giữa các đồng minh.
