Tự chủ công nghệ không thể chờ đến khi đứt nguồn cung
Chuyển giao công nghệ là quá trình đưa tri thức, thiết kế và kết quả nghiên cứu từ nơi tạo ra chúng vào sản xuất, kinh doanh, đồng thời giúp bên tiếp nhận đủ năng lực vận hành và cải tiến công nghệ. Áp lực phải làm tốt việc này đang tăng nhanh: dịch chuyển dòng vốn và biến động địa chính trị mở ra thị trường mới nhưng cũng buộc doanh nghiệp chế tạo trong nước nâng năng lực thiết kế, tự chủ công nghệ. Khi nguyên liệu, máy móc nhập khẩu gặp rào cản, còn nhà máy thiếu lao động, nghiên cứu ứng dụng không thể chỉ là mục tiêu dài hạn trên giấy. Cục Khoa học, Công nghệ và Chuyển đổi số vừa tổ chức hội nghị triển khai phát triển công nghệ chiến lược ngành Công Thương; đó là tín hiệu đúng hướng, nhưng hội nghị chỉ có ý nghĩa nếu bài toán được nối với nhu cầu sản xuất cụ thể.
Doanh nghiệp phải đứng ở vị trí khởi phát, không chỉ là người mua sản phẩm cuối cùng. Họ hiểu điểm nghẽn dây chuyền, tiêu chuẩn khách hàng và điều kiện để một thiết bị cạnh tranh với hàng nhập. Nhiều doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ đã chuyển từ gia công theo bản vẽ sang đòi hỏi năng lực thiết kế, bóc tách kỹ thuật và quản trị cung ứng. Bởi vậy, công nghệ chiến lược chỉ có cơ hội thành sản phẩm khi nhiệm vụ nghiên cứu xuất phát từ đơn đặt hàng thực, có nơi thử nghiệm và có doanh nghiệp sẵn sàng tiếp nhận. Các sản phẩm robot công nghiệp và máy CNC được nêu trong chương trình có thể giúp chi phí sản xuất còn một phần ba so với nhập khẩu khi đưa vào ứng dụng.
Ba mắt xích, một bài toán sản xuất
Liên kết viện trường doanh nghiệp cần phân vai rõ, thay vì trông chờ một bên gánh trọn hành trình. Doanh nghiệp đem đến thị trường, năng lực chế tạo và yêu cầu thực tế; viện, trường đóng góp nền tảng khoa học, đội ngũ nghiên cứu, phương pháp đo kiểm và nguồn nhân lực; cơ quan nhà nước định hình bài toán và cơ chế hỗ trợ. Mô hình năm bên được đề cập cho hai nhiệm vụ công nghệ chiến lược của Hiệp hội Công nghiệp Hỗ trợ Việt Nam còn có hiệp hội và cơ quan quản lý chuyên ngành, tạo thêm đầu mối phối hợp. Cách tổ chức này đáng nhân rộng vì nghiên cứu sẽ được kiểm tra bằng khả năng giải quyết vấn đề, thay vì chỉ bằng số đề tài hoàn thành.
Hà Nội cho thấy tiềm lực nghiên cứu có thể đi cùng nhu cầu thị trường. Năm 2025, Đại học Quốc gia Hà Nội ghi nhận doanh thu chuyển giao khoa học và công nghệ trên 52 tỷ đồng; trong sáu tháng đầu năm 2026, đơn vị triển khai năm chương trình nghiên cứu trọng điểm và 16 nhiệm vụ gắn với tám nhóm công nghệ chiến lược. Đại học Bách khoa Hà Nội có mạng lưới hơn 500 doanh nghiệp đối tác và doanh thu dịch vụ khoa học, công nghệ trên 41,2 tỷ đồng trong cùng kỳ. Những con số này cho thấy nền tảng đã có, nhưng doanh thu chưa đủ để kết luận công nghệ đã được làm chủ rộng rãi. Cần đưa sinh viên và học viên vào dự án thật, để nguồn nhân lực tương lai tích lũy năng lực thiết kế, thử nghiệm và hoàn thiện sản phẩm.
Điểm nghẽn không chỉ nằm trong phòng thí nghiệm
Nhiều kết quả nghiên cứu chưa sẵn sàng chuyển giao vì quyền sở hữu trí tuệ, cách chia quyền giữa nhà nghiên cứu và đơn vị chủ trì, mức độ hoàn thiện, chi phí và hiệu quả ứng dụng chưa được làm rõ. Đó không phải thủ tục phụ: doanh nghiệp khó đầu tư nếu không biết mình được khai thác công nghệ đến đâu, còn nhà khoa học thiếu động lực nếu đóng góp không được ghi nhận. Một sản phẩm muốn ra thị trường còn phải qua thử nghiệm, đánh giá và hoàn thiện quy trình. Vì thế, thương mại hóa nghiên cứu phải được tính từ lúc xác định nhiệm vụ, thay vì đợi đề tài kết thúc mới tìm người mua.
TP. Hồ Chí Minh đang dùng Sàn Giao dịch công nghệ và Trung tâm Khởi nghiệp sáng tạo thành phố để kết nối cung cầu; trong chín tháng năm 2026, sàn hỗ trợ khoảng 240 đơn vị giới thiệu, chào bán hơn 400 công nghệ và thiết bị. Đây là bước mở cửa hữu ích, nhưng danh mục chào bán chưa thay thế được tư vấn, thử nghiệm và thương lượng quyền sở hữu trí tuệ. Tại Hà Nội, yêu cầu tương tự là xây dựng mô hình hợp tác ổn định, cơ chế chia sẻ rõ ràng và điều chỉnh cách đánh giá hoạt động khoa học. Đề xuất thí điểm cơ chế sandbox cho doanh nghiệp khởi nguồn tại trường đại học có thể giúp nhà nghiên cứu đưa sản phẩm ra thị trường, nếu đi kèm quy định minh bạch về tài sản trí tuệ và trách nhiệm.
Đo thành công bằng sản phẩm, không chỉ bằng đề tài
Nút thắt cuối cùng là khoảng cách giữa nguyên mẫu và dây chuyền. Một kết quả trong phòng thí nghiệm cần người dùng thử, dữ liệu vận hành, quy trình sản xuất ổn định và đội ngũ có thể bảo trì, cải tiến. Doanh nghiệp phải tham gia đặt hàng và thử nghiệm; viện, trường cần tổ chức nghiên cứu ứng dụng theo các mốc sản phẩm; Nhà nước cần hỗ trợ hạ tầng dùng chung, dữ liệu, nhân lực và cơ chế chia sẻ lợi ích. Sàn công nghệ TP. Hồ Chí Minh được định hướng tiếp tục tập trung thông tin về công nghệ, thiết bị và kết quả sẵn sàng chuyển giao. Đây là hạ tầng kết nối cần thiết, nhưng chỉ tạo giá trị khi giao dịch dẫn đến hợp đồng, thử nghiệm và ứng dụng thực tế.
Đào tạo nhân lực không thể tách khỏi nghiên cứu ứng dụng. Sinh viên tham gia dự án lớn dưới sự hướng dẫn của chuyên gia có cơ hội học cách biến bản vẽ thành thiết bị, còn doanh nghiệp được tiếp cận đội ngũ có kinh nghiệm thực hành. Các trường cũng cần ghi nhận chuyển giao và thương mại hóa như một phần hiệu quả khoa học, thay vì chỉ ưu tiên công bố. Kết luận cần rõ: chuyển giao công nghệ không phải khâu hậu kỳ của nghiên cứu mà là tiêu chí phải được thiết kế từ đầu. Khi doanh nghiệp đặt hàng, viện trường cùng phát triển, quyền lợi được phân định và người học được tham gia, công nghệ chiến lược mới có đường đi từ phòng thí nghiệm đến sản xuất.
