Lễ tưởng niệm không chỉ là nghi thức, mà là lời khẳng định trách nhiệm với di sản Nguyễn Trãi
Lễ tưởng niệm 584 năm ngày mất Nguyễn Trãi tại Đền thờ Nguyễn Trãi ở Khu di tích Côn Sơn – Kiếp Bạc là nghi thức tưởng niệm anh hùng dân tộc, danh nhân văn hóa thế giới, đồng thời là dịp cộng đồng ôn lại thân thế, sự nghiệp và khẳng định trách nhiệm hiện đại đối với di sản tư tưởng, văn chương và nhân cách mà ông để lại cho lịch sử Việt Nam. Việc thành phố Hải Phòng tổ chức trọng thể vào sáng 26/9 (tức ngày 16/8 năm Bính Ngọ) với đầy đủ Thành ủy, HĐND, UBND, Ủy ban MTTQ Việt Nam cho thấy đây không phải một hoạt động lễ hội đơn thuần, mà là quyết tâm chính trị trong gìn giữ ký ức lịch sử. Trong bối cảnh quần thể Yên Tử – Vĩnh Nghiêm – Côn Sơn, Kiếp Bạc vừa được UNESCO ghi danh là Di sản Văn hóa thế giới, việc tưởng niệm Nguyễn Trãi ngay tại không gian di tích lại càng là lời nhắc nhở về chiều sâu văn hóa của vùng đất này.
Không khí nghi lễ tại Côn Sơn – Kiếp Bạc: nơi lịch sử bước ra khỏi trang sách
Nhìn vào nghi lễ tưởng niệm Nguyễn Trãi tưởng niệm tại Côn Sơn Kiếp Bạc, dễ thấy lịch sử không nằm yên trong sách giáo khoa mà bước ra đời sống cộng đồng. Nghi lễ rước văn từ chùa Côn Sơn lên Đền thờ Nguyễn Trãi, trống hội, cung tuyên văn tế, dâng hương là chuỗi thực hành tín ngưỡng được duy trì qua nhiều năm, góp phần bảo tồn không gian văn hóa đặc thù của vùng Côn Sơn. Việc đông đảo nhân dân và du khách thập phương hiện diện, thắp hương, lắng nghe diễn văn tưởng niệm, không chỉ bày tỏ lòng tri ân với một anh hùng dân tộc, danh nhân văn hóa kiệt xuất, mà còn biến di tích thành nơi giao thoa giữa quá khứ và hiện tại. Khi nghi lễ trở thành thói quen cộng đồng, di sản Nguyễn Trãi được "sống" bằng cảm xúc và hành vi cụ thể, thay vì những khẩu hiệu xa vời.
Nguyễn Trãi: từ Côn Sơn tuổi thơ đến danh nhân văn hóa thế giới
Lễ tưởng niệm này sẽ vô nghĩa nếu chúng ta chỉ dừng ở hình thức mà quên đi con người Nguyễn Trãi phía sau đó. Nguyễn Trãi, hiệu Ức Trai, sinh năm 1380 tại kinh thành Thăng Long, là con của Nguyễn Phi Khanh và cháu ngoại quan Tư đồ Trần Nguyên Đán. Tuổi thơ ông gắn bó với Côn Sơn – nơi ông sống, học tập, suy ngẫm về thời cuộc, hình thành tư tưởng nhân nghĩa, yêu nước, thương dân. Từ nền tảng ấy, chàng Thái học sinh 20 tuổi năm 1400 bước vào chính trường nhà Hồ, rồi trở thành mưu sĩ hàng đầu của khởi nghĩa Lam Sơn, dâng Bình Ngô sách, góp sức giành lại độc lập dân tộc. Sau thắng lợi, ông viết Bình Ngô đại cáo – bản tuyên ngôn độc lập của dân tộc và di sản văn chương chính luận đặc sắc. Năm 1980, nhân kỷ niệm 600 năm ngày sinh, UNESCO vinh danh ông là danh nhân văn hóa thế giới – một sự ghi nhận hiếm hoi cho thấy tầm ảnh hưởng vượt ra ngoài biên giới Đại Việt.
Côn Sơn – Kiếp Bạc: không gian vật chất của một tư tưởng nhân nghĩa
Nếu không có Côn Sơn Kiếp Bạc, hình dung của chúng ta về Nguyễn Trãi sẽ thiếu một nửa. Đây không chỉ là địa điểm đặt Đền thờ Nguyễn Trãi, chùa Côn Sơn hay nơi diễn ra lễ hội, mà còn là không gian vật chất ghi dấu quá trình ông sống, suy tư, sáng tác Côn Sơn ca và góp phần tu bổ chùa Côn Sơn. Di tích Côn Sơn – Kiếp Bạc, cùng Yên Tử, Vĩnh Nghiêm, vừa được UNESCO ghi danh là Di sản Văn hóa thế giới, là nơi lưu giữ các lớp trầm tích lịch sử – từ tư tưởng "lấy dân làm gốc" trong trước tác Ức Trai tới truyền thống đấu tranh chống ngoại xâm của nhiều thế hệ. Bởi vậy, mỗi nghi lễ dâng hương, rước văn, mỗi mùa lễ hội Côn Sơn – Kiếp Bạc không nên được xem là "sự kiện địa phương", mà là cơ hội quốc gia để nhắc lại câu hỏi: chúng ta đã làm gì với di sản nhân nghĩa của một anh hùng dân tộc.
Từ lễ tưởng niệm đến hành động: tôn vinh anh hùng dân tộc bằng cách sống xứng đáng
Ý nghĩa sâu nhất của một lễ tưởng niệm anh hùng dân tộc không nằm ở số lượng vòng hoa hay bài diễn văn, mà ở mức độ xã hội chọn sống theo những giá trị được tôn vinh. Diễn văn tại buổi lễ đã nhấn mạnh di sản tư tưởng nhân nghĩa, tinh thần lấy dân làm gốc, khát vọng thái bình thịnh trị trong trước tác của Nguyễn Trãi – những điều vẫn chưa cũ trong mọi quyết sách hôm nay. Khi các cơ quan chính quyền và MTTQ hiện diện đầy đủ, họ không chỉ đại diện cho thiết chế nhà nước, mà còn được đặt trước một cam kết: xây dựng chính sách và đời sống đô thị xứng đáng với danh hiệu "anh hùng dân tộc, danh nhân văn hóa thế giới" mà chúng ta đang xưng tụng. Từ Côn Sơn – Kiếp Bạc, thông điệp rất rõ ràng: tưởng niệm Nguyễn Trãi không thể dừng ở nghi lễ hàng năm, mà phải trở thành tiêu chuẩn để soi lại cách chúng ta đối xử với nhân dân, thiên nhiên và lịch sử.
