Bệnh gan tiến triển âm thầm: Vì sao phải tầm soát gan sớm?
Tầm soát gan sớm là việc khám gan thường xuyên bằng siêu âm, xét nghiệm máu và các kỹ thuật chuyên sâu theo lịch hẹn bác sĩ, nhằm phát hiện sớm viêm gan virus, xơ gan và ung thư gan ngay cả khi người bệnh chưa có triệu chứng rõ rệt, từ đó can thiệp kịp thời để bảo vệ chức năng gan và giảm nguy cơ tử vong.
Câu chuyện anh Trần, 35 tuổi, phát hiện xơ gan trong lần khám sức khỏe định kỳ dù không đau bụng, ăn ngủ bình thường là lời cảnh tỉnh rõ ràng. Xơ gan âm thầm có thể tiến triển 5-6 năm trước khi lộ diện, và ở giai đoạn đầu, nhiều xét nghiệm chức năng gan vẫn còn trong giới hạn bình thường. Nói cách khác, chờ đến khi có triệu chứng mới đi khám là cách đánh cược sức khỏe với phần thua gần như chắc chắn.
Gan không có hệ thần kinh cảm giác đau như nhiều người vẫn nghĩ, nên người bệnh vẫn làm việc, sinh hoạt bình thường dù mô xơ đã hình thành và cấu trúc gan đang biến đổi. Khi chúng ta cảm nhận rõ bất thường, thường là lúc gan đã suy, xơ gan mất bù hoặc ung thư gan xuất hiện. Đó là lý do tầm soát gan sớm không phải lựa chọn xa xỉ, mà là “bảo hiểm sinh mạng” tối thiểu cho những ai thuộc nhóm nguy cơ.
Từ viêm gan virus đến xơ gan và ung thư gan: Con đường lặng lẽ nhưng chết người
Viêm gan virus không chỉ là một chẩn đoán trên giấy; đó là điểm khởi đầu của một chuỗi tổn thương gan kéo dài, có thể kết thúc bằng xơ gan và ung thư gan nếu bỏ mặc. Viêm gan virus là bệnh truyền nhiễm phổ biến, có thể gây tử vong do suy gan cấp, xơ gan và ung thư gan. Trong số 5 loại chính A, B, C, D, E, viêm gan B và C đặc biệt nguy hiểm vì dễ tiến triển mạn tính và âm thầm tàn phá gan trong nhiều năm.
Ở người nhiễm viêm gan B, C mạn tính, tế bào gan liên tục bị tổn thương và tái tạo, mô xơ tích tụ, làm biến dạng cấu trúc gan và tăng nguy cơ biến đổi ác tính. Nhiều người mang virus vẫn thấy mình khỏe, không vàng da, không mệt mỏi đặc biệt, nên chủ quan không đi khám. Hệ quả là họ chỉ phát hiện bệnh khi đã có xơ gan hoặc ung thư gan, khiến điều trị khó khăn hơn rất nhiều.
Một câu số liệu đáng suy nghĩ: “Năm 2024, ước tính có khoảng 1,3 triệu người tử vong do xơ gan và ung thư liên quan đến viêm gan siêu vi B và C, trong đó nhiễm viêm gan B mạn tính gây ra khoảng 1,1 triệu ca tử vong; nhiễm viêm gan C gây ra khoảng 240.000 ca tử vong”. Khi viêm gan virus vẫn chiếm hơn 95% số ca tử vong liên quan đến viêm gan trên toàn cầu, việc coi nhẹ xét nghiệm viêm gan và tầm soát gan sớm là một sai lầm nguy hiểm.
5 nhóm người phải khám gan thường xuyên nếu không muốn trả giá đắt
Không phải ai cũng cần tầm soát gan dày đặc, nhưng có 5 nhóm nguy cơ cao mắc xơ gan, ung thư gan được khuyến cáo phải khám gan thường xuyên. Nếu bạn thuộc một trong những nhóm này mà vẫn trì hoãn kiểm tra, nghĩa là bạn đang để gan tự chiến đấu trong bóng tối.
- Người nhiễm virus viêm gan B hoặc C: Viêm gan virus mạn tính gây tổn thương gan kéo dài, tăng mạnh nguy cơ xơ gan và ung thư gan.
- Người uống rượu bia nhiều, kéo dài: Bệnh gan do rượu có thể tiến triển thành xơ gan, đặc biệt khi kết hợp với viêm gan virus hoặc gan nhiễm mỡ.
- Người mắc gan nhiễm mỡ, rối loạn chuyển hóa (béo phì, đái tháo đường, rối loạn mỡ máu): Gan nhiễm mỡ liên quan chuyển hóa cũng có thể dẫn đến xơ gan và biến chứng.
- Người có tiền sử gia đình xơ gan, ung thư gan hoặc đang mắc xơ gan: Đây là nhóm phải được giám sát chặt chẽ để phát hiện sớm ung thư gan.
- Người thuộc nhóm nguy cơ viêm gan virus (tiêm chích, truyền máu không an toàn, quan hệ tình dục không bảo vệ, trẻ sinh từ mẹ nhiễm HBV): Cần xét nghiệm viêm gan và tầm soát gan định kỳ.
Người khỏe mạnh có thể khám sức khỏe định kỳ mỗi năm, nhưng với các nhóm trên, lịch khám gan phải được bác sĩ cá thể hóa. Một số nhóm nguy cơ cao được khuyến cáo siêu âm gan kết hợp xét nghiệm alpha-fetoprotein (AFP) khoảng 6 tháng một lần để giám sát ung thư gan. Bỏ qua khuyến cáo này đồng nghĩa với việc chấp nhận phát hiện bệnh ở giai đoạn muộn, khi lựa chọn điều trị đã bị thu hẹp.
Ung thư gan: Khi có dấu hiệu thì thường đã muộn
Ung thư gan thường diễn biến âm thầm; bệnh có thể không gây triệu chứng rõ rệt ở giai đoạn sớm, khiến nhiều người chỉ phát hiện khi khối u đã phát triển hoặc chức năng gan suy giảm. Theo một thống kê, khoảng 70% bệnh nhân ung thư gan được phát hiện khi bệnh đã ở giai đoạn giữa hoặc muộn. Đó là lý do chờ “đau mới khám” là chiến lược tự sát.
Khi xuất hiện các ung thư gan dấu hiệu như bụng to bất thường do tích tụ dịch, dễ bầm tím, xuất huyết tiêu hóa hoặc rối loạn ý thức, bệnh thường đã tiến triển hoặc gan đã suy nghiêm trọng. Lúc này, nhiều trường hợp nhập viện trong tình trạng cấp cứu như vỡ khối u, xuất huyết ồ ạt, hôn mê, nguy cơ tử vong rất cao. Các bác sĩ buộc phải ưu tiên cứu mạng trước, còn cơ hội điều trị triệt căn khối u bị thu hẹp.
Không phải tất cả mọi người đều cần tầm soát ung thư gan bằng siêu âm và AFP, nhưng người mắc viêm gan B mạn tính, xơ gan hoặc thuộc nhóm nguy cơ cao nên trao đổi với bác sĩ về lịch giám sát phù hợp. Khi chúng ta chủ động tầm soát, ung thư gan có thể được phát hiện ở kích thước nhỏ, còn khả năng phẫu thuật, đốt u hoặc can thiệp hiệu quả. Ngược lại, phát hiện muộn đồng nghĩa với việc điều trị chỉ còn mang tính kéo dài thời gian sống.
Chủ động tầm soát gan sớm: Bảo vệ bản thân và cộng đồng
Chủ đề “Tăng tốc hành động loại trừ bệnh viêm gan vi rút và ngăn ngừa ung thư gan” được phát động nhân Ngày Thế giới phòng chống viêm gan 28/7 cho thấy thông điệp rất rõ: phòng ngừa và tầm soát sớm là chiến lược cốt lõi để giảm gánh nặng xơ gan, ung thư gan. Đây không phải khẩu hiệu chung chung, mà là lời nhắc nhở từng cá nhân phải tự chịu trách nhiệm với lá gan của mình.
Xét nghiệm viêm gan có ý nghĩa quan trọng, giúp phát hiện bệnh sớm, đánh giá nguy cơ và xây dựng kế hoạch theo dõi, điều trị, tầm soát ung thư gan phù hợp cho từng người bệnh. Song song đó là tiêm vắc xin viêm gan B, khám sức khỏe định kỳ, xét nghiệm tầm soát và tư vấn quản lý bệnh gan. Chủ động xét nghiệm, tiêm phòng đúng khuyến cáo và kiểm tra sức khỏe định kỳ không chỉ bảo vệ lá gan, mà còn góp phần giảm gánh nặng xơ gan, ung thư gan và tiến tới mục tiêu loại trừ viêm gan virus như mối đe dọa sức khỏe cộng đồng vào năm 2030.
Điều quan trọng là phải thay đổi tư duy: tầm soát gan sớm không dành riêng cho người “yếu”, mà dành cho người hiểu mình có nguy cơ và muốn sống lâu, sống khỏe. Nếu bạn thuộc một trong 5 nhóm nguy cơ cao, hãy coi khám gan thường xuyên là lịch hẹn bắt buộc, không phải lựa chọn tùy hứng. Gan không kêu đau, nhưng khi “lên tiếng”, cái giá phải trả thường là quá lớn.
