Đột quỵ không phải “bệnh người già” và cái giá của sự chủ quan
Đột quỵ là tình trạng một vùng não bị thiếu máu và oxy đột ngột do tắc hoặc vỡ mạch máu, khiến tế bào não nhanh chóng tổn thương, để lại di chứng nặng nề hoặc gây tử vong nếu không được cấp cứu kịp thời. Điều chúng ta cần chấp nhận là đột quỵ ở người trẻ không còn hiếm, và việc tin rằng mình “còn trẻ nên an toàn” đang khiến nhiều gia đình trả giá quá đắt.
Thực tế, ở các trung tâm đột quỵ lớn, bệnh nhân dưới 45 tuổi từng chiếm khoảng 10%-15% tổng số ca, chứ không phải vài trường hợp ngoại lệ. Ấy vậy mà các bác sĩ cấp cứu vẫn thường phải nghe câu hỏi đầy hoang mang: “Nó mới hơn 30 tuổi, sao lại đột quỵ được?”. Câu hỏi đó không chỉ phản ánh sự bất ngờ, mà còn là tâm lý phủ nhận nguy cơ: người trẻ, đang đi làm, chơi thể thao, sinh hoạt bình thường thì “không thể” bị đột quỵ. Chính suy nghĩ này khiến những dấu hiệu đột quỵ sớm bị xem nhẹ, thời gian vàng điều trị bị bỏ lỡ, trong khi nguyên tắc “thời gian là não” luôn được nhấn mạnh trong cấp cứu đột quỵ.
Ba cơn đau dễ bị bỏ qua nhưng có thể là cảnh báo sớm
Nhiều người trẻ chỉ chú ý đến các dấu hiệu đột quỵ rầm rộ như ngã quỵ, méo miệng, liệt nửa người. Nhưng trước đó, cơ thể có thể đã gửi những tín hiệu nhẹ hơn. Đau đầu, đau vai hay đau răng thường bị xem là những vấn đề nhỏ. Tuy nhiên, nếu cơn đau xuất hiện bất thường, tái diễn hoặc đi kèm tê yếu, chóng mặt, đây có thể là dấu hiệu đột quỵ sớm cần được kiểm tra cẩn thận.
Đau đầu liên quan hẹp mạch máu não thường âm ỉ, cảm giác nặng đầu, không vị trí cố định, có thể rõ hơn vào buổi sáng, kèm chóng mặt hoặc tối sầm mắt. Đau một bên vai kèm tê tay, yếu tay, dễ làm rơi đồ, xuất hiện cả khi đang ngồi yên, không chỉ nên đổ lỗi cho “thoái hóa cột sống” hay “viêm quanh khớp vai”. Đau răng không rõ nguyên nhân, khám răng không thấy bất thường, uống thuốc giảm đau không đỡ cũng cần cân nhắc đến nguyên nhân mạch máu. Điều quan trọng là cơn đau tự hết không đồng nghĩa với nguy hiểm đã qua; bỏ qua những cảnh báo này là giao nộp não bộ của mình cho may rủi.
Những bất thường đột ngột: khi nào là cảnh báo cấp cứu đột quỵ
Nếu các cơn đau là lời nhắc nhở từ xa, thì những triệu chứng thần kinh đột ngột chính là cảnh báo cấp cứu đột quỵ. Người đang làm việc bỗng thấy một bên tay vụng về, cầm điện thoại không chắc, đang ăn thì rơi đũa, hoặc đứng lên cảm nhận một bên chân yếu hơn bình thường. Có người đột ngột nói đớ, nói ngọng, khó diễn đạt câu, hoặc không hiểu lời người khác; có người méo miệng, lệch mặt khi cười, chóng mặt, mất thăng bằng, rối loạn thị lực. Điều đáng sợ là những biểu hiện này đôi khi nhanh chóng thuyên giảm, khiến người trẻ nghĩ mình “chỉ mệt, thiếu ngủ” rồi nằm nghỉ chờ tự hết, trong khi sự chần chừ này có thể khiến họ bỏ lỡ thời gian điều trị hiệu quả nhất.
Đây là lúc cần nhớ quy tắc BE FAST: B – mất thăng bằng; E – mờ mắt, mất thị lực; F – méo mặt; A – yếu tay chân; S – nói khó; T – thời gian hành động ngay. T – Time không phải là một chữ cái trang trí, mà là lời nhắc phải đưa người bệnh đến cơ sở y tế có khả năng cấp cứu đột quỵ càng sớm càng tốt. Khi xuất hiện những dấu hiệu bất thường, đặc biệt là triệu chứng thần kinh đột ngột, người bệnh nên được thăm khám y tế thay vì tự chẩn đoán hay tự điều trị. Trong nhồi máu não, mỗi phút trôi qua là thêm tế bào não bị phá hủy; nói cách khác, chậm trễ nghĩa là chấp nhận đánh mất chính mình từng phút một.
Vì sao sàng lọc nguy cơ đột quỵ là “vũ khí” của người trên 40
Cãi nhau xem “đau đầu này có phải đột quỵ không” luôn là cuộc tranh luận muộn màng nếu chúng ta không sớm biết mình thuộc nhóm nguy cơ nào. Bộ Y tế đã ban hành Quyết định 1983/QĐ-BYT ngày 1-7-2026 để hướng dẫn kiểm soát yếu tố nguy cơ và sàng lọc bệnh không lây nhiễm tại cộng đồng. Theo dự thảo hướng dẫn mới, người từ 16 đến dưới 60 tuổi dự kiến được khám sàng lọc tăng huyết áp, đái tháo đường, rối loạn mỡ máu và một số ung thư theo độ tuổi, đồng thời đánh giá sức khỏe tâm thần và nguy cơ sa sút trí tuệ. Riêng người trên 40 tuổi được đề xuất sàng lọc nguy cơ đột quỵ tại tuyến y tế cơ sở.
Hoạt động sàng lọc nguy cơ đột quỵ bao gồm đánh giá nguy cơ, đo huyết áp, cân nặng, vòng eo, chỉ số BMI và được quản lý trong hồ sơ sức khỏe điện tử để theo dõi lâu dài. Theo Trung tâm Đột quỵ Bệnh viện Bạch Mai, bệnh nhân đột quỵ dưới 45 tuổi từng chiếm 10%-15% số ca và khoảng 85% trong số này có tăng huyết áp. Đây là câu trả lời rõ ràng: đột quỵ ở người trẻ gắn chặt với các yếu tố nguy cơ âm thầm như tăng huyết áp, rối loạn mỡ máu – những yếu tố hoàn toàn có thể phát hiện sớm thông qua sàng lọc nguy cơ đột quỵ. Từ chối sàng lọc là chấp nhận lái xe với phanh hỏng mà không bao giờ mở nắp capo.
Người trẻ cần thay đổi điều gì để không đánh mất “thời gian vàng”?
Một người ngoài 30 tuổi, vẫn đi làm, chơi thể thao và sinh hoạt bình thường thường ít nghĩ mình có nguy cơ đột quỵ. Thái độ “mình còn trẻ” khiến họ giải thích mọi triệu chứng bằng mệt mỏi, stress, thiếu ngủ. Trong khi đó, ngoài các yếu tố nguy cơ quen thuộc như tăng huyết áp, đái tháo đường, hút thuốc lá, béo phì, ít vận động và căng thẳng kéo dài, đột quỵ ở người trẻ còn có thể liên quan đến nhiều nguyên nhân khác. Nói cách khác, khỏe, bận rộn và thành công không phải là giấy miễn trừ đột quỵ. Những tín hiệu bất thường trước nhồi máu não có thể xuất hiện và bị nhầm với đau mỏi thông thường; nếu tiếp tục bỏ qua, chúng ta chỉ đang che mắt chính mình.
Điều người trẻ cần làm không phải là sống trong sợ hãi, mà là chuẩn bị thông minh: nắm rõ các dấu hiệu đột quỵ sớm, đặc biệt là những bất thường đột ngột; coi đau đầu, đau vai, đau răng bất thường kèm tê yếu hoặc chóng mặt là lý do đến bác sĩ, không phải lý do thêm một viên thuốc giảm đau. Với người trên 40 tuổi, hãy chủ động tham gia sàng lọc nguy cơ đột quỵ tại trạm y tế xã, phường, nơi đã được thiết kế để phát hiện sớm và quản lý người có nguy cơ trong cộng đồng. Nếu chúng ta coi thời gian vàng là tài sản quý nhất trong cấp cứu đột quỵ, thì thay đổi nhỏ hôm nay – một lần đo huyết áp, một lần sàng lọc, một lần quyết định vào viện sớm – chính là cách giữ lại tương lai của mình ngày mai.
