AI không bị cấm, nhưng gian lận bằng AI sẽ bị xử lý
Quy định sử dụng AI trong giáo dục đại học là bộ nguyên tắc pháp lý nêu rõ AI chỉ được phép đóng vai trò công cụ hỗ trợ, phải bảo đảm trung thực, khách quan, minh bạch và phản ánh đúng năng lực người học, đồng thời xác định các hành vi gian lận AI học tập bị nghiêm cấm và xử lý. Từ ngày 15/8, Thông tư 49 của Bộ GD-ĐT lần đầu tiên đưa việc dùng AI trong đào tạo, kiểm tra, đánh giá và nghiên cứu khoa học vào khuôn khổ cụ thể tại tất cả cơ sở giáo dục đại học. Điểm quan trọng của bước đi này là chuyển AI từ vùng “xám” pháp lý thành đối tượng phải chịu chuẩn mực liêm chính học thuật như mọi hình thức công nghệ khác. AI không bị cấm; điều bị cấm là sử dụng công nghệ để đánh lừa hệ thống đánh giá, làm méo mó kết quả, hoặc né tránh trách nhiệm học thuật cá nhân. Điều này sẽ buộc sinh viên và nhà nghiên cứu phải đối diện trực tiếp với câu hỏi: họ muốn tốt nghiệp bằng năng lực thật hay bằng câu trả lời do máy tạo ra.
Sáu hành vi vi phạm liêm chính học thuật khi sử dụng AI
Thông tư 49 không dừng ở lời kêu gọi đạo đức chung mà liệt kê rất rõ sáu nhóm hành vi vi phạm liêm chính học thuật trên môi trường số. Thứ nhất, sử dụng công nghệ, bao gồm AI, để gian lận trong học tập, kiểm tra, đánh giá hoặc nghiên cứu khoa học – từ để AI làm bài hộ đến dùng prompt tinh vi để vượt qua các đề thi trực tuyến. Thứ hai, sao chép, đạo văn, sử dụng trái phép tài liệu, dữ liệu, học liệu số hoặc kết quả nghiên cứu, dù nội dung đó do người hay máy tạo ra. Thứ ba, giả mạo hoặc làm sai lệch dữ liệu, kết quả nghiên cứu hoặc thông tin học tập, điển hình là “chế” số liệu nhưng ghi là đo đạc thật. Thứ tư, nhờ người khác (kể cả dịch vụ trực tuyến) thực hiện hoặc làm thay nhiệm vụ học tập, kiểm tra, đánh giá hoặc nghiên cứu. Thứ năm, không công bố hoặc công bố không đầy đủ việc sử dụng công nghệ, AI khi nội quy hoặc pháp luật yêu cầu phải khai báo. Cuối cùng là các hành vi khác vi phạm liêm chính theo pháp luật và quy chế trường, nhằm chặn kẽ hở “lách” quy định.
Nhận diện gian lận AI: không thể chỉ trông vào phần mềm
Thách thức lớn nhất với các trường không phải là viết thêm một điều khoản cấm gian lận AI học tập, mà là làm sao nhận diện hành vi gian lận trong thực tế. Các công cụ phát hiện đạo văn hay nội dung do AI tạo ra vẫn còn nhiều giới hạn; nếu chỉ dựa vào chúng, nhà trường dễ rơi vào cả hai thái cực: hoặc bỏ lọt vi phạm, hoặc gán nhầm tội cho bài làm hợp pháp. Giải pháp bền vững hơn là xây dựng văn hóa liêm chính học thuật, nơi người học hiểu rất rõ rằng AI chỉ là công cụ hỗ trợ chứ không thể thay thế tư duy, năng lực sáng tạo và trách nhiệm học thuật cá nhân. Khi giảng viên quen với giọng văn, cách lập luận và tiến trình làm việc của sinh viên, họ sẽ nhanh chóng nhận ra bài nộp nào là sản phẩm suy nghĩ, bài nào là văn bản “vô cảm” do máy tạo ra – đúng như nhận xét rằng văn bản của AI thường thiếu cảm xúc và khá dễ nhận biết.
Hệ thống xử phạt vi phạm AI và trách nhiệm của từng trường
Thông tư 49 đặt ra nguyên tắc chung: mọi hành vi vi phạm liêm chính học thuật liên quan đến công nghệ và AI đều sẽ bị xử lý theo pháp luật và quy chế của cơ sở giáo dục. Mức độ xử phạt cụ thể – từ hủy bài thi, hủy kết quả học phần đến kỷ luật nặng hơn – sẽ do từng trường quy định trong quy chế nội bộ. Bộ GD-ĐT yêu cầu các cơ sở giáo dục ban hành quy định nội bộ về liêm chính học thuật, tăng cường tuyên truyền, nâng cao nhận thức và triển khai biện pháp phòng ngừa, phát hiện, xử lý hành vi vi phạm trong môi trường số. Theo các chuyên gia, mỗi trường cần sớm xây dựng quy chế sử dụng AI phù hợp với đặc thù ngành đào tạo, đồng thời đổi mới kiểm tra, đánh giá theo hướng tăng thuyết trình, bảo vệ sản phẩm và đánh giá quá trình, thay vì phụ thuộc vào một bài thi cuối kỳ – vốn là nơi gian lận AI dễ xảy ra nhất. Nếu các trường trì hoãn xây dựng quy chế, quy định mới sẽ chỉ nằm trên giấy, còn AI tiếp tục được dùng như “phím tắt” để qua môn.
Giáo dục AI: từ công cụ hỗ trợ thành động lực nâng chuẩn liêm chính
Điểm tích cực là Thông tư 49 không biến AI thành “kẻ thù” của giáo dục, mà nhìn nhận rõ lợi ích của giáo dục AI: hỗ trợ tìm kiếm tài liệu, xử lý dữ liệu, gợi ý ý tưởng và nâng cao hiệu quả học tập. Câu hỏi đặt ra không phải “có nên dùng AI hay không”, mà là “dùng AI thế nào để không đánh mất liêm chính học thuật”. Quy định mới buộc sinh viên phải học cách trích dẫn, ghi nhận đóng góp của AI khi được yêu cầu và chịu trách nhiệm cuối cùng về nội dung mình nộp. Về phía giảng viên, đây là cơ hội để cập nhật chương trình, lồng ghép đạo đức nghiên cứu và kỹ năng tham chiếu công nghệ vào từ năm học đầu tiên. Nếu làm tốt, AI sẽ trở thành động lực để hệ thống đại học nâng chuẩn trung thực, khách quan, minh bạch – tạo nền tảng pháp lý cho một môi trường học tập lành mạnh và công bằng trong kỷ nguyên chuyển đổi số.
