AI trong giảng đường: từ công cụ hỗ trợ đến ranh giới gian lận
Quy định sử dụng AI trong giáo dục đại học là tập hợp các nguyên tắc và hành vi bị cấm nhằm đảm bảo liêm chính học thuật khi người học, giảng viên và nhà nghiên cứu dùng công nghệ trí tuệ nhân tạo trong học tập, kiểm tra, đánh giá và nghiên cứu trên môi trường số, tránh biến công cụ hỗ trợ thành phương tiện gian lận và làm sai lệch kết quả. Từ ngày 15/8, Thông tư 49 của Bộ Giáo dục và Đào tạo chính thức có hiệu lực, lần đầu quy định cụ thể việc sử dụng AI trong đào tạo, kiểm tra, đánh giá và nghiên cứu khoa học tại các cơ sở giáo dục đại học. Điều quan trọng: AI được thừa nhận là công cụ hữu ích, không bị cấm, nhưng gian lận AI học tập sẽ bị xem là vi phạm nghiêm trọng, có thể kéo theo xử lý kỷ luật và mất uy tín học thuật. Đây là bước ngoặt, buộc cả sinh viên lẫn nhà trường phải nhìn lại thói quen “nhờ” công nghệ làm thay.
6 hành vi vi phạm liêm chính học thuật khi dùng AI
Thông tư 49 không nói chung chung về liêm chính học thuật, mà chỉ rõ 6 nhóm vi phạm học tập số gắn với công nghệ và AI. Thứ nhất, sử dụng công nghệ, bao gồm AI, để gian lận trong học tập, kiểm tra, đánh giá hoặc nghiên cứu khoa học – từ để AI viết bài luận, làm bài thi trắc nghiệm, đến nhờ công cụ giải bài rồi nộp như sản phẩm của mình. Thứ hai, sao chép, đạo văn, sử dụng trái phép tài liệu, dữ liệu, học liệu số hoặc kết quả nghiên cứu. Thứ ba, giả mạo hoặc làm sai lệch dữ liệu, kết quả nghiên cứu hoặc thông tin học tập. Thứ tư, nhờ người khác thực hiện hoặc làm thay nhiệm vụ học tập, kiểm tra, đánh giá hoặc nghiên cứu (kể cả “thuê viết bài” online). Thứ năm, không công bố hoặc công bố không đầy đủ việc sử dụng công nghệ, AI khi có yêu cầu. Thứ sáu, các hành vi vi phạm liêm chính khác theo pháp luật và quy chế nội bộ.
Không cấm AI, nhưng buộc phải minh bạch và chịu trách nhiệm
Điểm tiến bộ của quy định sử dụng AI lần này là tách bạch rành mạch giữa dùng AI hỗ trợ và gian lận AI học tập. Việc ứng dụng công nghệ số và AI trong đào tạo, kiểm tra, đánh giá và nghiên cứu phải bảo đảm trung thực, khách quan, minh bạch, tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ và phản ánh đúng năng lực của người học cũng như kết quả nghiên cứu. Thông tư nhấn mạnh AI chỉ là công cụ hỗ trợ, không thay thế trách nhiệm học thuật của người học, giảng viên và nhà nghiên cứu. Điều này hợp lý: AI có thể giúp tìm kiếm tài liệu, xử lý dữ liệu, gợi ý ý tưởng, nâng cao hiệu quả học tập, nhưng nếu lạm dụng để thay tư duy, sao chép nội dung hoặc che giấu việc dùng công cụ, chất lượng đào tạo và giá trị tấm bằng sẽ bị bào mòn từ bên trong.
Sinh viên chịu tác động ra sao nếu vi phạm học tập số?
Với sinh viên, thông điệp rất rõ: gian lận AI học tập, đặc biệt trong kiểm tra, đánh giá, sẽ bị xử lý như mọi hành vi vi phạm liêm chính học thuật khác. Cái giá phải trả không chỉ là điểm kém hay bị hủy bài thi, mà còn là hồ sơ kỷ luật, nguy cơ mất học bổng, thậm chí bị đình chỉ, và quan trọng hơn là đánh mất năng lực thật của chính mình. Người học dễ bị cám dỗ vì AI trả lời nhanh, bài viết trông “bóng bẩy”, nhưng một khi phải thuyết trình, bảo vệ sản phẩm hay tham gia phỏng vấn việc làm, sự “rỗng ruột” sẽ lộ rõ. Ý kiến chuyên gia cho rằng mỗi trường nên đổi mới kiểm tra, đánh giá theo hướng tăng thuyết trình, bảo vệ và đánh giá quá trình, thay vì phụ thuộc vào bài làm cuối kỳ dễ bị AI can thiệp. Nói cách khác, dùng AI càng nhiều thì yêu cầu chứng minh năng lực thật càng cao.
Trách nhiệm mới của các trường: từ phần mềm phát hiện đến văn hóa liêm chính
Thông tư đặt gánh nặng trách nhiệm rõ ràng lên các cơ sở giáo dục: phải ban hành quy định nội bộ về liêm chính học thuật, tăng cường tuyên truyền, nâng cao nhận thức và áp dụng biện pháp phòng ngừa, phát hiện, xử lý vi phạm trong môi trường số. Điều này có nghĩa các trường không thể chỉ cài thêm phần mềm chống đạo văn rồi coi như xong. Các công cụ phát hiện nội dung do AI tạo ra đều có giới hạn và có thể sai. Mấu chốt là xây dựng văn hóa liêm chính học thuật: dạy sinh viên kỹ năng trích dẫn, phòng chống đạo văn, đạo đức nghiên cứu ngay từ năm đầu; buộc công bố rõ mức độ sử dụng AI trong bài làm; và thiết kế nhiệm vụ học tập buộc người học phải suy nghĩ, tranh luận, trình bày trực tiếp. Nếu nhà trường coi AI là cơ hội để nâng chất dạy – học thay vì mối đe dọa, quy định mới sẽ trở thành đòn bẩy để chuyển đổi số có trách nhiệm, chứ không phải áp lực hình thức.
