Đề xuất mới đặt buổi tối trước bài toán chi phí
Giá điện theo giờ là cách tính tiền điện sinh hoạt dựa trên thời điểm tiêu thụ, với mức giá khác nhau cho giờ cao điểm, giờ thấp điểm và giờ bình thường thay vì chỉ dựa vào tổng lượng điện dùng trong tháng. Chính phủ vừa trình Quốc hội dự thảo sửa đổi Luật Điện lực, đề xuất xây dựng lộ trình áp dụng cách tính này khi điều kiện kỹ thuật cho phép. Hiện hộ gia đình vẫn áp dụng biểu giá lũy tiến sáu bậc, còn giá theo thời gian sử dụng chủ yếu dành cho khách hàng sản xuất, kinh doanh. Khung giờ cao điểm được xác định từ 17 giờ 30 đến 22 giờ 30 từ thứ Hai đến thứ Bảy; Chủ nhật không có giờ cao điểm. Giờ thấp điểm kéo dài từ nửa đêm đến 6 giờ sáng mỗi ngày. Đây vẫn là phương án đang được xem xét, chưa áp dụng đại trà.
Mục tiêu có lý: khuyến khích chuyển bớt nhu cầu sang lúc hệ thống ít căng thẳng, thay vì để nhiều hộ cùng dùng điện vào buổi tối. Nhưng nếu giá cao rơi đúng vào giờ gia đình vừa đi làm về, cơ chế ấy có nguy cơ biến lựa chọn tiết kiệm thành gánh nặng cho người ít khả năng đổi lịch. Vì vậy, câu hỏi quan trọng không chỉ là có thể dời việc nhà hay không, mà còn là biểu giá có bảo vệ những nhu cầu không thể trì hoãn hay không.
Việc có thể dời khác xa việc không thể chờ
Một khảo sát tự nguyện hỏi người tham gia việc nhà nào có thể chuyển khỏi giờ cao điểm. Trong 4.607 lượt trả lời, máy giặt hoặc máy sấy đứng đầu với 39,5%; các lựa chọn tiếp theo gồm là quần áo, sạc xe, bơm nước và dùng bình nóng lạnh. Đây là nhóm việc tương đối dễ hẹn giờ hoặc sắp lại, nên có thể tạo ra thay đổi thực tế mà không buộc cả nhà đảo lộn sinh hoạt.
Ngược lại, nấu bữa tối và lọc không khí là hai lựa chọn ít được chọn nhất để chuyển giờ. Kết quả ấy đáng chú ý: dù nấu ăn tối được một số người cân nhắc dời sang giờ thấp điểm, đây không phải lựa chọn phổ biến, bởi bữa ăn thường gắn với giờ mọi người trở về nhà. Hơn một phần tư lượt trả lời cho biết hầu như không thể chuyển việc nào; một số người khác nói nhà dùng ít điện nên không cần đổi lịch. Khảo sát không đại diện cho toàn bộ hộ gia đình, nhưng cho thấy khả năng điều chỉnh rất khác nhau giữa các nhà.
Do đó, lời khuyên chung chung kiểu giặt đồ lúc nửa đêm bỏ qua giới hạn đời thường: trẻ em cần học bài, người lớn cần nghỉ ngơi, còn bữa tối không thể tùy tiện lùi đến rạng sáng. Muốn giá điện theo giờ phát huy tác dụng, cần phân biệt thiết bị có thể chạy theo lịch với sinh hoạt thiết yếu.
Nỗi lo hóa đơn tăng không thể gạt đi
Các gia đình lo tiền điện sinh hoạt tăng vì nhu cầu thường dồn vào buổi tối: nấu cơm, học bài, bật đèn, tắm rửa, xem ti vi hay làm mát nhà sau một ngày đi làm. Nếu những hoạt động ấy rơi vào giờ cao điểm, hóa đơn có thể tăng dù tổng lượng điện sử dụng không đổi. Một giáo viên ở Huế cũng bày tỏ lo ngại rằng giặt đồ có thể chờ, nhưng việc nấu ăn, học tập và nghỉ ngơi khó dịch chuyển.
Rủi ro này không nên bị xem nhẹ chỉ vì mục tiêu của chính sách là giảm áp lực phụ tải. Chuyên gia năng lượng Nguyễn Huy Hoạch cho rằng cơ chế theo thời gian sử dụng nhằm tạo tín hiệu điều chỉnh nhu cầu theo khả năng cung ứng, không phải để tăng tiền điện. Tuy nhiên, ý định tốt không tự bảo đảm hóa đơn công bằng. Muốn người dân tin vào đề xuất, cơ quan quản lý cần công khai cách xác định điều kiện kỹ thuật, mức giá từng khung và biện pháp tránh bất lợi cho hộ không thể đổi giờ.
Chỉ nên khuyến khích, không ép mọi nhà đổi nếp
Giá theo giờ có thể hữu ích nếu là lựa chọn dành cho những hộ linh hoạt: hẹn máy giặt vào giờ thấp điểm, sạc xe ngoài buổi tối hoặc vận hành thiết bị phù hợp vào thời gian nhu cầu thấp. Nhưng áp cùng một kỳ vọng lên mọi gia đình sẽ thiếu công bằng. Người làm ca tối, nhà có trẻ nhỏ hoặc người cần thiết bị hoạt động liên tục không có quyền tự do sắp lại lịch như một cơ sở sản xuất.
Bản thân dự thảo chỉ nêu lộ trình khi điều kiện kỹ thuật cho phép, trong khi công tơ phải ghi nhận chính xác lượng điện theo từng khoảng thời gian để tính giá. Trước khi triển khai rộng, cần làm rõ thiết bị đo đếm, cách bảo vệ khách hàng và khả năng tham gia tự nguyện. Kết luận nên thẳng thắn: chuyển một số việc nhà khỏi giờ cao điểm là khả thi, nhưng nấu bữa tối và sinh hoạt thiết yếu không thể mặc nhiên bị coi là có thể dời. Chính sách chỉ đáng ủng hộ khi tiết kiệm cho hệ thống không đồng nghĩa với hóa đơn cao hơn cho những gia đình không có lựa chọn.
