Đề xuất mới và khung giờ cần chú ý
Giá điện theo giờ là cách tính tiền điện dựa trên thời điểm sử dụng, chia thành các khung cao điểm, thấp điểm và bình thường, thay vì chỉ căn cứ vào tổng lượng điện tiêu thụ trong tháng. Đây là thay đổi có thể tác động trực tiếp đến nếp sinh hoạt của từng gia đình.
Trong dự thảo sửa đổi Luật Điện lực trình Quốc hội, Chính phủ đề xuất tạo cơ sở áp dụng giá bán lẻ điện sinh hoạt theo ba khung giờ khi đáp ứng điều kiện kỹ thuật, đồng thời giao Bộ Công Thương xây dựng lộ trình thực hiện. Hiện điện sinh hoạt được tính theo biểu giá lũy tiến sáu bậc; đề xuất của Bộ Công Thương dự kiến chuyển biểu giá này sang năm bậc.
Theo khung giờ được nêu trong các nguồn, giờ cao điểm kéo dài từ 17 giờ 30 đến 22 giờ 30 từ thứ Hai đến thứ Bảy; giờ thấp điểm là từ 0 giờ đến 6 giờ hằng ngày. Khoảng thời gian đắt hơn, nếu được quy định như vậy, lại trùng lúc nhiều gia đình nấu ăn, tắm giặt, học tập và bật điều hòa. Chính sự chồng lấn ấy khiến việc áp dụng cần được cân nhắc, không thể xem đây chỉ là biện pháp kỹ thuật.
Lý do chính sách được đặt ra là điều tiết phụ tải: vào giờ cao điểm, hệ thống có thể phải huy động các nguồn phát điện chi phí cao, còn giá theo thời gian được kỳ vọng khuyến khích tiết kiệm và giảm áp lực cung ứng. Nhưng mục tiêu đó chỉ thuyết phục nếu người dân có lựa chọn khả thi, thay vì bị tính thêm tiền cho nhu cầu thiết yếu.
Những hộ dễ thấy hóa đơn tăng
Nhóm chịu rủi ro rõ nhất là hộ dùng phần lớn điện vào buổi tối và không dễ chuyển giờ sinh hoạt: gia đình có trẻ em học buổi tối, người đi làm về muộn, hoặc nhà cần máy lạnh, bình nóng lạnh theo thời tiết. Máy giặt có thể chạy muộn hơn; bữa tối, tắm rửa và việc học thường không thể dời tùy ý. Nếu điện giờ cao điểm có giá cao hơn, hóa đơn tiền điện có thể tăng dù tổng lượng tiêu thụ không đổi.
Tác động không giống nhau giữa các hộ. Người linh hoạt lịch dùng thiết bị có thể chuyển một phần tiêu thụ sang giờ thấp điểm, trong khi hộ có công việc cố định hoặc nhiều thành viên khó điều chỉnh. Vì thế, áp cùng một cơ chế trên diện rộng có nguy cơ biến khả năng sắp xếp thời gian thành lợi thế về chi phí, còn người ít lựa chọn phải gánh phần bất lợi.
Một chuyên gia được dẫn trong tài liệu cho biết hộ dùng dưới 777 kWh mỗi tháng, chiếm khoảng 94% khách hàng điện sinh hoạt, được tính toán sơ bộ là sẽ giảm tiền điện so với biểu giá hiện hành; trong khi hộ dùng 1.182 kWh mỗi tháng có thể trả thêm gần 190.000 đồng. Những con số này cho thấy không nên kết luận mọi gia đình đều tăng hoặc đều giảm: kết quả phụ thuộc cách kết hợp biểu giá bậc thang với khung giờ và thói quen sử dụng.
Đặc biệt, chuyên gia cảnh báo không nên cộng dồn tác động của giá theo giờ và biểu giá lũy tiến nếu chưa đánh giá đầy đủ, vì một hộ có thể đồng thời chịu mức giá cao do lượng điện và thời điểm sử dụng.
Cần công khai ai chịu tác động và hóa đơn đổi ra sao
Điểm yếu của đề xuất hiện nay là người dân chưa có đủ thông tin để tự tính hệ quả. Đối tượng áp dụng, điều kiện kỹ thuật, thời điểm triển khai và mức thay đổi hóa đơn vẫn cần được làm rõ; nếu thiếu các dữ liệu này, lời khuyên “dùng điện vào giờ thấp điểm” chưa giải quyết được nỗi lo của hộ không thể đổi lịch.
Đại biểu Quốc hội Tạ Thị Yên đề nghị chưa áp dụng đại trà ngay với tất cả hộ sinh hoạt. Đây là hướng thận trọng hợp lý: trước khi mở rộng, cần công bố mô phỏng hóa đơn theo nhóm mức tiêu thụ và kiểu sinh hoạt, giải thích rõ cách tính khi kết hợp các bậc giá, đồng thời nêu tiêu chí xác định hộ chịu tác động. Người dân cần biết trước không chỉ giá từng khung, mà cả trường hợp hóa đơn có thể tăng hoặc giảm.
Các chuyên gia cũng đề nghị đánh giá tác động và làm rõ điều kiện, thời điểm triển khai; một phương án được nêu là thí điểm trước với nhóm dùng nhiều điện, có khả năng điều chỉnh phụ tải, chẳng hạn từ khoảng 500 kWh mỗi tháng trở lên. Thí điểm có thể giúp kiểm tra cách tính và phản ứng thực tế, nhưng không nên mặc định hộ tiêu thụ cao nào cũng linh hoạt—cần công bố tiêu chí tham gia và cơ chế tiếp nhận phản hồi.
Việc chuyển đổi cũng phải theo lộ trình, bởi không thể đồng loạt thay thế toàn bộ công tơ điện tử và hệ thống thu thập dữ liệu. Điều kiện kỹ thuật vì vậy cần được định nghĩa cụ thể, cùng kế hoạch bảo đảm đo đếm chính xác và minh bạch.
Tiết kiệm điện không thể đồng nghĩa với dồn gánh nặng
Giá điện theo giờ có thể là công cụ điều tiết nhu cầu, nhưng chỉ công bằng khi mức giá phản ánh thực tế hệ thống và người dân có khả năng phản ứng. Kinh nghiệm được nêu trong tài liệu nhấn mạnh cơ chế này cần gắn với đặc điểm nguồn cung và phụ tải, thay vì chỉ nhắm đến việc hạn chế dùng điện vào buổi tối.
Trước khi áp dụng rộng, cơ quan xây dựng chính sách nên công bố biểu giá dự kiến, phương pháp tính hóa đơn, nhóm bị ảnh hưởng và kết quả thí điểm; đồng thời đánh giá riêng các hộ khó dịch chuyển nhu cầu. Nếu chưa làm rõ những điểm đó, người dân không thể biết tiết kiệm bằng cách nào, còn hóa đơn tăng sẽ khó phân biệt là do dùng nhiều điện hay do khung giờ.
Kết luận: không nên bác bỏ giá điện sinh hoạt theo giờ chỉ vì có thể làm tăng chi phí, nhưng cũng không nên mở rộng khi tác động còn mơ hồ. Chính sách chỉ đáng triển khai khi minh bạch mức thay đổi hóa đơn, có lộ trình khả thi và tránh để những nhu cầu tối thiểu của gia đình trở thành gánh nặng.
