Robot không chỉ là trí tuệ nhân tạo
Robot là hệ thống tích hợp cơ khí, điện tử, phần mềm và điều khiển, được thiết kế để thực hiện nhiệm vụ trong môi trường thực tế một cách an toàn, ổn định và có thể lặp lại. Vì vậy, muốn robot Việt Nam đi từ phòng thí nghiệm ra thị trường, doanh nghiệp phải làm chủ cả thiết kế, chế tạo, tích hợp lẫn sản xuất; thuật toán tốt chỉ là một phần của năng lực ấy. Nhu cầu đã hiện diện trong công nghiệp, logistics và đời sống. Tháng 4-2024, Phenikaa-X nghiên cứu, thiết kế, chế tạo và bàn giao hai robot vận chuyển pallet AMR cho Nhà máy Samsung Electronics Việt Nam Thái Nguyên để vận chuyển hàng hóa trong kho. Alpha Asimov Robotics cũng phát triển robot giao hàng tự hành, từng bước thử nghiệm tại khu đô thị, khu dân cư và trường đại học. Đây là những dấu hiệu đáng kể, nhưng chưa đủ để kết luận rằng thị trường đã được chinh phục. Một robot chạy được trong buổi trình diễn chưa phải sản phẩm sẵn sàng bán rộng rãi. Khách hàng cần máy hoạt động bền bỉ, an toàn, dễ bảo trì và có linh kiện thay thế; doanh nghiệp cần bảo đảm chất lượng khi tăng sản lượng. Bỏ qua các yêu cầu ấy, phần mềm thông minh cũng không cứu được một sản phẩm thiếu tin cậy.
Thiết kế quyết định giá thành và khả năng sản xuất
Điểm nghẽn của ngành không nằm riêng ở AI hay thuật toán điều khiển. Để tạo ra robot có sức cạnh tranh, doanh nghiệp phải nối liền thiết kế công nghiệp, cơ khí, tích hợp điện - điện tử, chế tạo, kiểm thử và hoàn thiện. Một chi tiết chưa tối ưu có thể làm tăng chi phí; thiết kế khó gia công hoặc thay linh kiện sẽ kéo theo gánh nặng trong sản xuất và bảo trì. Đó là lý do thiết kế robot cần bắt đầu từ câu hỏi sản phẩm sẽ được chế tạo, sửa chữa và sử dụng ra sao, chứ không dừng ở việc nguyên mẫu làm được gì. Khả năng phối hợp giữa phần cứng và phần mềm phải được kiểm chứng trong điều kiện vận hành thật. Nếu mỗi sản phẩm cần can thiệp thủ công quá nhiều, mở rộng sản lượng sẽ khó và chất lượng giữa các thiết bị dễ thiếu đồng đều. Nhân lực vì thế cũng phải vượt khỏi chuyên môn đơn lẻ. Theo Nguyễn Xuân Tài, Tổng giám đốc Naiscorp Robotics, đội ngũ phát triển cần kết hợp AI, phần mềm, hệ thống nhúng, điện - điện tử, điều khiển, cơ khí, thiết kế công nghiệp và công nghệ sản xuất. Robot là bài toán hệ thống; đào tạo chỉ mạnh một mắt xích sẽ không tạo ra sản phẩm hoàn chỉnh.
Thiếu hạ tầng, nguyên mẫu khó thành sản phẩm
Sau nhân lực là hạ tầng thử nghiệm, kiểm định và hoàn thiện sản phẩm với chi phí phù hợp. Nếu doanh nghiệp không thể kiểm tra độ bền, độ an toàn và khả năng vận hành liên tục trong điều kiện thực tế, mỗi vòng sửa lỗi sẽ tốn thêm thời gian và nguồn lực. Khoảng cách từ mẫu thử đến dây chuyền sản xuất ổn định vì thế không thể lấp bằng quyết tâm hay một màn trình diễn thuyết phục. Hỗ trợ công nên tập trung vào những năng lực dùng chung mà doanh nghiệp đơn lẻ khó tự xây dựng: chương trình dài hạn cho nghiên cứu và chế tạo nguyên mẫu, dịch vụ kiểm định và chứng nhận, cùng phòng thí nghiệm và trung tâm chế tạo để doanh nghiệp, trường đại học, viện nghiên cứu phối hợp khai thác. Đây không phải sự thay thế cho đầu tư của doanh nghiệp, mà là cách giảm rào cản để thêm nhiều sản phẩm được thử nghiệm nghiêm túc. Đào tạo cũng cần gắn với sản phẩm thật. Khi sinh viên trực tiếp thiết kế, chế tạo, thử nghiệm và khắc phục lỗi trong dự án liên ngành, họ học được cách biến kiến thức thành thiết bị hoạt động được. Năng lực ấy có giá trị hơn việc chỉ tạo thêm nguyên mẫu đẹp mắt nhưng chưa biết sản xuất và bảo dưỡng ra sao.
Thương mại hóa mới là phép thử cuối
Robot và tự động hóa được xác định là một trong 10 nhóm công nghệ chiến lược tại Quyết định số 21/2026/QĐ-TTg ngày 30-4-2026. Robot di động tự hành và robot công nghiệp cũng nằm trong nhóm sản phẩm ưu tiên có thị trường và khả năng tác động trực tiếp đến kinh tế. Tín hiệu chính sách mở ra cơ hội, nhưng cơ hội chỉ thành năng lực công nghiệp nếu doanh nghiệp bán được sản phẩm và duy trì chất lượng qua nhiều lô sản xuất. Cơ chế đặt hàng, thử nghiệm và mua sắm công có thể tạo thị trường ban đầu để sản phẩm trong nước được kiểm chứng, hoàn thiện và cải thiện sức cạnh tranh. Cùng với đó, doanh nghiệp phải thiết kế quy trình sản xuất có thể lặp lại, chủ động chuỗi cung ứng linh kiện phù hợp và tổ chức bảo trì sau bán hàng. Nếu thiếu khách hàng thử nghiệm và phản hồi thực tế, sản phẩm dễ mắc kẹt ở quy mô nguyên mẫu. Thương mại hóa robot không phải công đoạn đến sau cùng; đó là mục tiêu cần được tính từ lúc thiết kế. Làm chủ đồng thời kỹ thuật, hạ tầng và sản xuất hàng loạt mới giúp robot Việt Nam rời phòng thí nghiệm, đáp ứng nhu cầu thực và cạnh tranh trên thị trường.
