Đề thi tốt nghiệp THPT và Olympic THPT: Bám sát chương trình, phân hóa rõ năng lực
Dạng thức đề thi tốt nghiệp THPT và Olympic bậc THPT hiện nay là hệ thống các quy định cụ thể về cấu trúc, hình thức, thời lượng và mức độ yêu cầu của từng môn thi, được xây dựng trên nền chương trình giáo dục phổ thông và dùng làm căn cứ ra đề, chấm thi, xét tuyển đại học, vì vậy việc hiểu rõ cấu trúc này là điều kiện tiên quyết để học sinh lớp 12 lập kế hoạch ôn tập tốt nghiệp và chuẩn bị kỳ thi một cách hiệu quả.Đề thi tốt nghiệp được Bộ trưởng Giáo dục và Đào tạo yêu cầu phải bám sát chương trình phổ thông, bảo đảm kiến thức và năng lực đã nêu trong chương trình, đồng thời tránh câu hỏi đa nghĩa gây hiểu lầm. Cùng lúc đó, ở bậc Olympic THPT, một quyết định ban hành dạng thức đề thi cho Ngữ văn, Lịch sử, Địa lý đã được sử dụng làm căn cứ để Hội đồng thi và Ban đề thi xây dựng đề thi chính thức. Điều này cho thấy định hướng chung: không đánh đố nhưng vẫn phân hóa rõ ràng trình độ học sinh.
Ngữ văn, Lịch sử, Địa lý Olympic THPT: Dạng thức đề thi “nói thẳng” năng lực cần có
Nếu đề thi tốt nghiệp THPT nhấn mạnh bám sát chương trình thì kỳ thi Olympic bậc THPT lại nói rất rõ năng lực mà từng môn đòi hỏi. Theo Quyết định số 5758/QĐ-XHNV, dạng thức đề thi Olympic các môn Ngữ văn, Lịch sử, Địa lý được ban hành và dùng làm căn cứ xây dựng đề thi năm học 2026–2027. Ở Ngữ văn, đề thi hoàn toàn tự luận, thời gian làm bài 180 phút, thang điểm 20 với 2 câu: nghị luận xã hội 8 điểm và nghị luận văn học 12 điểm. Cấu trúc này không giấu giếm: ai thiếu năng lực nghị luận, thiếu trải nghiệm đọc hiểu văn bản sẽ khó đạt điểm cao. Lịch sử cũng thi tự luận 180 phút, 20 điểm với 5 câu, bao gồm 2 câu Lịch sử thế giới và 3 câu Lịch sử Việt Nam. Địa lý gồm 7 câu tự luận trong 180 phút, với 70% tổng điểm rơi vào mức vận dụng và vận dụng cao. Nói cách khác, đề thi không muốn kiểm tra học sinh ghi nhớ máy móc mà muốn nhìn thấy tư duy phân tích, tổng hợp và vận dụng kiến thức.
Cấu trúc đề thi nói gì về cách ôn tập của học sinh lớp 12?
Điểm đáng bàn không phải chỉ là dạng thức đề thi, mà là thông điệp học thuật phía sau: học sinh lớp 12 nếu vẫn ôn tập tốt nghiệp theo kiểu học thuộc lòng, làm lại đề cũ một cách thụ động thì sẽ bị bỏ lại. Ở Ngữ văn, cấu trúc 2 câu với 8 điểm nghị luận xã hội và 12 điểm nghị luận văn học buộc học sinh vừa phải nắm chắc lý luận, văn bản văn học, vừa phải quan sát đời sống và có chính kiến. Lịch sử, với việc yêu cầu khai thác tư liệu, lập bảng biểu, sơ đồ, phân tích và nêu quan điểm cá nhân, đặt học sinh vào vai người làm khoa học lịch sử chứ không chỉ là người chép lại sự kiện. Địa lý còn đi xa hơn: 30% điểm ở mức thông hiểu, 40% vận dụng và 30% vận dụng cao, tức 70% tổng điểm nằm ngoài vùng "học thuộc sách giáo khoa". Vì thế, chiến lược ôn tập tốt nghiệp hợp lý phải chuyển trọng tâm từ học thuộc sang hiểu bản chất, luyện phân tích và thực hành vận dụng qua bài tập, sơ đồ, bản đồ, số liệu.
Chuẩn bị kỳ thi: Không chỉ là kiến thức mà còn là kỷ luật và hiểu biết quy chế
Một kỳ thi tốt nghiệp THPT an toàn không chỉ dựa vào đề thi chuẩn mà còn dựa vào cách hệ thống giáo dục chuẩn bị. Cơ quan quản lý đã phối hợp với lực lượng an ninh để tập huấn cho đội ngũ làm thi, giúp họ có khả năng phát hiện gian lận bằng công nghệ và xử lý kịp thời. Đồng thời, qua kiểm tra tại nhiều điểm thi, việc chuẩn bị cơ sở vật chất, nhân sự coi thi, an ninh, y tế được đánh giá là đầy đủ. Theo chia sẻ của lãnh đạo ngành, chỉ một lỗi nhỏ của thí sinh cũng có thể ảnh hưởng đến toàn bộ kỳ thi. Đây là lời nhắc thẳng thắn: ôn tập tốt nghiệp không chỉ là làm đề, mà còn là nắm vững quy chế, rèn tác phong thi cử, chuẩn bị tinh thần và thái độ nghiêm túc. Phụ huynh, nhà trường nếu chỉ chú trọng điểm số mà bỏ qua giáo dục kỷ luật và hiểu biết pháp lý cho học sinh thì đang bỏ trống một mảng chuẩn bị kỳ thi rất quan trọng.
Từ dạng thức đề thi đến chiến lược học tập: Học sinh phải chủ động “thiết kế” lộ trình
Dạng thức đề thi tốt nghiệp THPT và Olympic THPT hiện tại đã nói rõ điều ngành giáo dục kỳ vọng: học sinh cần phát triển năng lực toàn diện, chứ không chạy theo mẹo thi. Với việc ngày thi đã cận kề ở kỳ tốt nghiệp và ngày thi Olympic được ấn định vào sáng Chủ nhật 25/10/2026 tại một trường đại học ở Hà Nội, thời gian không còn nhiều cho kiểu ôn cấp tốc. Các em lớp 12 cần tự thiết kế lộ trình: đọc kỹ mô tả dạng thức đề thi từng môn, chia nhỏ mục tiêu theo cấu trúc đề, dành thời gian cho phần vận dụng, vận dụng cao thay vì chỉ luyện câu hỏi nhận biết. Gia đình và giáo viên nên coi việc phân tích dạng thức đề thi là bước mở đầu mọi kế hoạch ôn luyện, giống như kiến trúc sư không bao giờ xây nhà mà không có bản vẽ. Khi hiểu rõ đề thi muốn gì, học sinh mới có thể chuẩn bị kỳ thi theo hướng thông minh và hiệu quả, biến áp lực thi cử thành động lực học tập dài hạn.
