Từ “có biển” đến làm chủ không gian biển bằng khoa học và dữ liệu
Khoa học công nghệ biển là toàn bộ hoạt động nghiên cứu, phát triển và ứng dụng các giải pháp khoa học, dữ liệu và công nghệ hiện đại để điều tra, hiểu, quản trị và khai thác không gian biển theo hướng bền vững, từ mặt nước, cột nước, đáy biển đến lòng đất dưới đáy biển, gắn với vùng ven bờ, hải đảo và các hệ sinh thái liên quan.
Trọng tâm của cuộc chuyển dịch hiện nay là rời bỏ tư duy “có biển thì khai thác” sang tư duy “làm chủ biển bằng tri thức và dữ liệu”. Nghị quyết 20-NQ/TW đặt ra yêu cầu Việt Nam phải từng bước làm chủ tri thức, dữ liệu, công nghệ và không gian phát triển biển, thay vì chỉ dừng ở nghiên cứu và khai thác giản đơn. Điều này mang tính bước ngoặt: ai nắm được dữ liệu chuẩn và năng lực khoa học công nghệ biển sẽ nắm phần chủ động trong quy hoạch không gian, khai thác tài nguyên biển, phát triển kinh tế biển xanh và bảo vệ môi trường. Nếu tiếp tục đi theo lối mòn nhiệm vụ rời rạc, Việt Nam sẽ mãi chỉ là “người thuê công nghệ”, khó nâng tầm vị thế trên bản đồ biển khu vực.
Khoảng trống dữ liệu và công nghệ: Điểm yếu chiến lược trên biển
Về hình thức, Việt Nam đã có mạng lưới nghiên cứu biển và lịch sử điều tra, khai thác lâu năm. Nhưng giữa việc “có biển” và “làm chủ không gian biển” là một khoảng cách lớn về tri thức, dữ liệu và công nghệ. Biển là không gian phát triển liên thông, nhiều tầng, liên quan chặt chẽ tới tài nguyên biển, hệ sinh thái, hạ tầng và hoạt động kinh tế – xã hội; nếu mỗi ngành giữ một mảnh dữ liệu, chúng ta không thể có được bức tranh tổng thể để ra quyết định đúng.
Điều đáng lo là nền tảng dữ liệu còn rất mỏng: mới khoảng 7,5% diện tích biển được điều tra địa chất chi tiết ở tỷ lệ 1:100.000, cho thấy dữ liệu nền vẫn đầy khoảng trống. Đây không chỉ là con số kỹ thuật, mà là chỉ báo về “điểm mù chiến lược” khi quy hoạch cảng biển, phát triển năng lượng ngoài khơi hay bảo vệ tài nguyên biển. Trong khi đó, năng lực công nghệ cho điều tra, giám sát, nghiên cứu biển sâu, thiết bị dưới nước, năng lượng ngoài khơi và công nghệ sinh học biển vẫn chưa đáp ứng yêu cầu làm chủ không gian biển.
Đổi tư duy: Từ “làm đề tài” sang xây dựng năng lực quốc gia về biển
Vấn đề của khoa học công nghệ biển hiện nay không chỉ là thiếu tiền hay thiếu dự án, mà là đánh giá sai mục tiêu. Nếu tiếp tục tổ chức nghiên cứu theo từng ngành, từng nhiệm vụ nhỏ lẻ, kết quả sẽ là thêm những báo cáo, mô hình, nhưng không tạo được năng lực quốc gia tương ứng để bảo vệ không gian biển và tài nguyên biển. Cách làm đó phù hợp với tư duy “làm đề tài”, chứ không phải xây dựng năng lực chiến lược dài hạn.
Theo Bộ trưởng Vũ Hải Quân, trọng tâm thời gian tới phải là xây dựng năng lực khoa học, công nghệ đủ mạnh để làm chủ tri thức, dữ liệu và công nghệ biển. Nói cách khác, câu hỏi không còn là “có bao nhiêu đề tài, bao nhiêu báo cáo?”, mà là “những công nghệ nào, sản phẩm nào và năng lực quốc gia nào đã được hình thành?”. Đây là bước chuyển tư duy quan trọng: khoa học công nghệ biển phải giải những bài toán lớn mang tính quốc gia – từ điều tra biển sâu, quan trắc dự báo biển, đến công nghệ biển phục vụ năng lượng ngoài khơi, nuôi biển và công nghệ sinh học biển – thay vì bị bẻ nhỏ thành các mảnh rời khó tạo sức bật.
Xây tổ chức mạnh, gom dữ liệu biển và tạo hệ sinh thái đổi mới
Muốn khoa học công nghệ biển trở thành trụ cột cho bảo vệ không gian và tài nguyên biển, Việt Nam cần cách tổ chức mới, nơi các “bài toán lớn” dẫn dắt dữ liệu, công nghệ và nguồn lực. Chương trình hành động của Chính phủ đặt mục tiêu đến năm 2030 hình thành 2–3 tổ chức nghiên cứu khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo về biển đạt trình độ các nước dẫn đầu ASEAN. Đây không nên chỉ là chỉ tiêu đếm số viện, mà phải là cam kết xây dựng đội ngũ chuyên gia mạnh, hạ tầng hiện đại và năng lực nghiên cứu liên ngành đủ sức giải quyết các bài toán chiến lược.
Trong cấu trúc đó, dữ liệu biển cần được xem là hạ tầng chiến lược, được kết nối và tích hợp để hình thành bức tranh thống nhất về tài nguyên biển, môi trường và hoạt động kinh tế biển. Đồng thời, cần một hệ sinh thái đổi mới sáng tạo về biển kết nối nhà nước – viện trường – doanh nghiệp – địa phương, nơi doanh nghiệp tham gia ngay từ khâu đặt bài toán, đồng tài trợ, thử nghiệm đến thương mại hóa công nghệ. Nếu không tạo được “sân chơi chung” này, những nỗ lực rời rạc sẽ tiếp tục khiến Việt Nam chậm chân trong cuộc đua làm chủ không gian biển.
Làm chủ biển là làm chủ tương lai phát triển kinh tế biển xanh
Khoa học công nghệ biển không phải là xa xỉ phẩm học thuật, mà là điều kiện sống còn nếu Việt Nam muốn bảo vệ không gian biển, khai thác tài nguyên biển hiệu quả và phát triển kinh tế biển xanh, hiện đại, bền vững. Khi dữ liệu biển được coi là hạ tầng chiến lược, khi công nghệ không còn dừng ở mức tiếp nhận mà chuyển sang hấp thụ, làm chủ và phát triển, Việt Nam mới có thể giảm phụ thuộc vào bên ngoài và từng bước thiết kế, chế tạo công nghệ phù hợp điều kiện biển của mình.
Đây là cuộc chơi đường dài, đòi hỏi đào tạo đội ngũ nhà khoa học, kỹ sư, chuyên gia dữ liệu và lực lượng lao động cho những ngành nghề mới trên biển. Nhưng đổi lại, chúng ta sẽ có năng lực tự quyết trong quản trị tổng hợp không gian biển quốc gia, từ hoạch định chính sách, quy hoạch phát triển kinh tế biển đến bảo vệ môi trường, quốc phòng và an ninh biển. Nếu coi khoa học công nghệ biển là nền tảng chứ không phải phần “phụ trang” của chính sách, Việt Nam có cơ hội biến không gian biển thành động lực phát triển mới và là “lá chắn mềm” bảo vệ lợi ích quốc gia trên biển.
