Toán học như “hạ tầng số” mới của đại học nghiên cứu
Toán học trở thành nền tảng khi được xem như “hạ tầng số” cho chiến lược STEM của các trường đại học, nghĩa là mọi hoạt động đào tạo, nghiên cứu và đổi mới công nghệ chiến lược – từ trí tuệ nhân tạo, khoa học dữ liệu, số hóa đến mô hình khí hậu – đều được thiết kế xoay quanh năng lực toán học, thay vì coi toán chỉ là môn hỗ trợ cho các ngành khác.
Điểm mấu chốt trong chiến lược STEM hiện nay là dịch chuyển ưu tiên từ “công bố vì công bố” sang “tri thức tạo giá trị”, với toán học làm ngôn ngữ chung cho mọi công nghệ chiến lược. Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, ĐHQGHN thể hiện rất rõ hướng đi này: tiếp tục phát huy thế mạnh nghiên cứu khoa học cơ bản nhưng đồng thời hướng mạnh hơn tới đổi mới sáng tạo, công nghệ chiến lược và chuyển giao tri thức. Việc tái định vị toán học từ một ngành thuần lý thuyết sang năng lực nền tảng cho toán học AI trí tuệ nhân tạo, dữ liệu khoa học và số hóa không chỉ là khẩu hiệu; đây là cách duy nhất để gắn nghiên cứu khoa học cơ bản với nhu cầu phát triển quốc gia.
ĐHKHTN ĐHQGHN: Từ phòng thí nghiệm đến giá trị cho đất nước
Nếu muốn chiến lược STEM Việt Nam có sức nặng, các đại học buộc phải trả lời câu hỏi: nghiên cứu để làm gì và phục vụ ai. Hội nghị viên chức, người lao động và tổng kết năm học 2025–2026 của Trường ĐHKHTN, ĐHQGHN ngày 9/9/2026 cho thấy nhà trường đã chọn câu trả lời khá rõ: duy trì nền tảng khoa học cơ bản, đào tạo nhân lực trình độ cao, nhưng đồng thời tăng mạnh kết nối với đổi mới sáng tạo, doanh nghiệp và nhu cầu phát triển của đất nước.
Con số 648 bài báo WoS/Scopus trong năm 2025, tương đương gần 1,3 bài/cán bộ khoa học, cùng 141 bài báo trong nước và 11 sách/chương sách chuyên khảo là một thành tích ấn tượng – nhưng nhà trường không muốn dừng lại ở bức tường công bố. Nhiệm vụ trung và dài hạn được xác định rõ: lựa chọn các hướng nghiên cứu có khả năng tạo giá trị cho đất nước. Chính vì vậy, các chỉ tiêu về bằng sáng chế, giải pháp hữu ích, chuyển giao và doanh nghiệp spin-off được đặt song song với bộ đếm bài báo, buộc hoạt động nghiên cứu phải bám sát đổi mới công nghệ đại học chứ không chỉ dừng ở nghiên cứu khoa học cơ bản.
Đào tạo STEM gắn chuỗi: từ học sinh chuyên đến nhóm nghiên cứu mạnh
Một chiến lược STEM không thể nghiêm túc nếu thiếu đường ống nhân lực liên tục. ĐHKHTN xây dựng chuỗi đào tạo – nghiên cứu nối từ trường THPT chuyên, bậc đại học, sau đại học đến các nhóm nghiên cứu mạnh, tạo ra hạ tầng con người cho khoa học cơ bản và công nghệ chiến lược. Đây là cách làm khác hẳn mô hình “đào tạo xong mới đi làm nghiên cứu” vốn khiến nhiều ý tưởng bị đứt đoạn.
Tổng quy mô đào tạo của trường đến tháng 6/2026 đạt 10.442 người học, trong đó có 1.801 học sinh THPT Chuyên Khoa học Tự nhiên, 7.873 sinh viên đại học và hàng trăm học viên cao học, nghiên cứu sinh. Sự tham gia của gần 1.250 sinh viên nghiên cứu khoa học với 837 báo cáo trong năm học, cùng các bài báo quốc tế mà sinh viên đồng tác giả, cho thấy nghiên cứu được “kéo” vào quá trình học từ rất sớm. Đây chính là nơi toán học làm “xương sống” cho mọi chương trình – nếu không có nền toán mạnh, khó có thể đào tạo thế hệ mới cho toán học AI trí tuệ nhân tạo, khoa học dữ liệu hay mô hình khí hậu.
Viện Nghiên cứu cao cấp về Toán: từ phong trào đến năng lực chiến lược
Trong khi các trường đại học tái cấu trúc chiến lược STEM, Viện Nghiên cứu cao cấp về Toán là minh chứng cho việc một tổ chức nghiên cứu có thể thay đổi vai trò của toán học ở tầm quốc gia. Giai đoạn 2011–2025, viện tập trung nghiên cứu toán học, đào tạo nhân lực trình độ cao và kết nối các trường, viện, nhóm nghiên cứu trong và ngoài nước, tạo một hệ sinh thái học thuật quanh toán.
Sau 15 năm, viện mở rộng sang toán ứng dụng, khoa học dữ liệu và nghiên cứu liên ngành, đặt nền cho giai đoạn mới nơi toán học phải trở thành năng lực nền tảng cho các công nghệ chiến lược như trí tuệ nhân tạo, dữ liệu khoa học, số hóa, đô thị, mô hình khí hậu. Chiến lược 2026–2035, tầm nhìn đến 2045, đặt mục tiêu viện trở thành trung tâm nghiên cứu cơ bản xuất sắc và xây dựng những mảng nghiên cứu mà Việt Nam có thể dẫn dắt ở châu Á. Điều này gửi một thông điệp rõ ràng tới các trường: nếu đại học không dịch toán học ra thành năng lực cho công nghệ chiến lược, họ sẽ bị bỏ lại phía sau chính các viện nghiên cứu.
Từ khoa học cơ bản đến công nghệ chiến lược: toán là phép thử sự nghiêm túc
Điểm giao nhau giữa Trường ĐHKHTN và Viện Nghiên cứu cao cấp về Toán là cùng chấp nhận một chuyển dịch khó nhưng cần thiết: từ nghiên cứu khoa học cơ bản thuần túy sang đổi mới sáng tạo và công nghệ chiến lược, trong đó toán học giữ vai trò lõi. Đây không phải là sự “phản bội” khoa học cơ bản mà là cách để khoa học cơ bản sống trong nền kinh tế tri thức.
Liên kết giữa nhu cầu quốc gia và định hướng đào tạo STEM chỉ có ý nghĩa khi được đo bằng những năng lực cụ thể: khả năng xây dựng mô hình AI, xử lý dữ liệu lớn, mô phỏng khí hậu, thiết kế đô thị số. Tất cả đều đòi hỏi nền toán vững. Nếu chiến lược STEM Việt Nam muốn nghiêm túc, toán học phải được coi là phép thử: trường nào, viện nào xây được năng lực toán học gắn với công nghệ chiến lược, nơi đó mới thật sự đang làm đổi mới công nghệ đại học, chứ không chỉ thêm vài khóa học “thời thượng”.
