Từ tầm nhìn công nghiệp đến năng lực làm chủ
Công nghiệp thế hệ mới là mô hình phát triển kết hợp công nghệ tiên tiến, năng lực sản xuất trong nước và đổi mới sáng tạo để tạo ra sản phẩm, dịch vụ có giá trị cao. Việt Nam chỉ có thể tiến xa nếu không dừng ở việc thu hút vốn hay tiếp nhận công nghệ, mà từng bước làm chủ công nghệ và xây dựng doanh nghiệp đủ sức tham gia sâu vào chuỗi giá trị.
Thông điệp đó được đặt ra tại Ngày Đổi mới sáng tạo Mở 2026, diễn ra sáng 26/10 tại TP.HCM với chủ đề “Kiến tạo thành phố công nghiệp thế hệ mới”, quy tụ đại diện cơ quan quản lý, chuyên gia, nhà khoa học, doanh nghiệp công nghệ và nhà đầu tư. Sự kiện mở đầu chuỗi hoạt động của Diễn đàn Kinh tế Mùa thu 2026. Việc chọn thời điểm này là hợp lý: công nghệ đang làm thay đổi phương thức sản xuất và mô hình tăng trưởng, nên quy mô đầu tư tự thân không còn đủ để bảo đảm sức cạnh tranh.
TP.HCM đặt trọng tâm vào công nghệ chiến lược và thương mại hóa nghiên cứu; hai ưu tiên này cần đi cùng nhau. Nếu thiếu năng lực nội địa, thành phố dễ chỉ trở thành nơi lắp ráp công nghệ của người khác. Nếu nghiên cứu không tìm được đường ra thị trường, tri thức cũng khó chuyển thành năng suất, việc làm và sản phẩm mới.
Lợi thế sản xuất chỉ có giá trị khi được nâng cấp
Việt Nam có nền tảng sản xuất đang phát triển và đội ngũ kỹ sư tài năng, bên cạnh định hướng quốc gia về khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Đây là điểm tựa đáng kể, nhưng không phải bảo đảm tự động cho thành công. Nếu doanh nghiệp trong nước chỉ đảm nhận công đoạn gia công, còn thiết kế, sở hữu trí tuệ và công nghệ lõi nằm ngoài tầm với, nền sản xuất lớn lên mà giá trị giữ lại vẫn mỏng.
Vì vậy, lựa chọn lĩnh vực cần gắn với nhu cầu cụ thể và khả năng tích lũy năng lực. AI, bán dẫn và phương tiện bay không người lái được định hướng tập trung vào sản phẩm trọng điểm, giải quyết bài toán thực tiễn. Cách tiếp cận này thuyết phục hơn việc chạy theo danh mục công nghệ thời thượng: doanh nghiệp phải tham gia từ khâu xác định nhu cầu, rồi cùng trường đại học, viện nghiên cứu phát triển, thử nghiệm và đưa sản phẩm ra thị trường.
Lợi ích cuối cùng không chỉ nằm ở nhà máy hay phòng thí nghiệm. AI có thể hỗ trợ chuyển dịch nghề nghiệp; các ứng dụng UAV kết nối phần mềm, bán dẫn và chế tạo có thể phục vụ nông nghiệp, logistics, hạ tầng và cứu hộ. Muốn người lao động và doanh nghiệp nhỏ hưởng lợi, đào tạo kỹ năng và khả năng tiếp cận công nghệ phải đi cùng đầu tư thiết bị.
Thu hẹp khoảng cách từ nghiên cứu đến thị trường
Điểm nghẽn lớn không hẳn là thiếu ý tưởng, mà là thiếu con đường đưa ý tưởng qua thử nghiệm, hoàn thiện sản phẩm rồi tiếp cận khách hàng. Khoảng cách từ kết quả nghiên cứu trong trường đại học đến thương mại hóa vẫn còn lớn. Vì thế, thương mại hóa nghiên cứu không thể chỉ là nhiệm vụ của nhà khoa học hay một quỹ hỗ trợ; nó cần cơ chế để doanh nghiệp tham gia sớm, nhà đầu tư chấp nhận rủi ro và cơ quan quản lý tạo điều kiện thử nghiệm.
Tại sự kiện, lãnh đạo TP.HCM nhấn mạnh việc hoàn thiện hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, hỗ trợ doanh nghiệp công nghệ, huy động vốn đầu tư mạo hiểm và thúc đẩy đưa kết quả nghiên cứu vào thực tiễn. Thành phố đã thành lập Quỹ đầu tư mạo hiểm quy mô 500 tỷ đồng và dự kiến tiếp tục nâng vốn để hỗ trợ các dự án khởi nghiệp sáng tạo. Nhưng tiền chỉ giải quyết một phần: dự án còn cần khách hàng thử nghiệm, hạ tầng dùng chung, tư vấn sở hữu trí tuệ và cơ chế chia sẻ rủi ro rõ ràng.
Không gian thử nghiệm có kiểm soát cũng có thể giúp công nghệ mới được kiểm chứng trước khi thị trường mở rộng. Bộ Khoa học và Công nghệ dự kiến ban hành nghị định mới về sandbox, theo hướng trao thêm quyền cho địa phương và tạo thuận lợi cho doanh nghiệp thử nghiệm. Thành công sẽ phụ thuộc vào việc quy định đủ rõ để bảo vệ người dùng mà không biến thử nghiệm thành một vòng thủ tục khác.
Kết nối hệ sinh thái thay vì chỉ dựng hạ tầng
Nhà xưởng, khu công nghệ cao, trung tâm dữ liệu và logistics là điều kiện cần, nhưng không tự tạo thành hệ sinh thái công nghiệp. Hệ sinh thái công nghiệp chỉ vận hành khi trường đại học và viện nghiên cứu tạo tri thức, doanh nghiệp xác định nhu cầu và tổ chức sản xuất, còn nhà đầu tư cùng chính quyền giúp công nghệ vượt qua giai đoạn rủi ro. Sự liên kết giữa các chủ thể này là điều kiện để ý tưởng trở thành năng lực sản xuất, thay vì nằm lại trong báo cáo hoặc phòng thí nghiệm.
TP.HCM có cơ hội tổ chức lại các nguồn lực nhờ không gian phát triển mở rộng, kết nối nghiên cứu, sản xuất, dịch vụ, logistics và hạ tầng công nghiệp. Thành phố đang hoàn thiện Quy hoạch tổng thể, xác định công nghiệp công nghệ cao gắn với đổi mới sáng tạo, khoa học và công nghệ là động lực cho giai đoạn tiếp theo. Quy hoạch ấy nên ưu tiên các liên kết có thể đo bằng sản phẩm, đơn hàng, năng suất và doanh nghiệp nội địa tham gia chuỗi cung ứng.
Kết luận, Việt Nam không thiếu nền tảng để xây dựng công nghiệp thế hệ mới; điều còn thiếu là khả năng nối các nền tảng ấy thành một chu trình hoạt động. Làm chủ công nghệ chiến lược, đưa nghiên cứu ra thị trường và gắn kết doanh nghiệp với năng lực sản xuất phải trở thành một chính sách thống nhất. Nếu chỉ xây hạ tầng, thành phố có thêm không gian; nếu xây được hệ sinh thái, thành phố mới có thêm động lực tăng trưởng.
