Chiến dịch 500 ngày đêm: Khi khoa học trở thành lời hứa với quá khứ
Chiến dịch xác định hài cốt liệt sĩ bằng công nghệ khoa học tìm kiếm là một chương trình quốc gia huy động lực lượng quân đội, công an, chuyên gia y sinh và thân nhân liệt sĩ nhằm thu thập dữ liệu ADN, khai quật chiến trường cũ, đối chiếu hồ sơ và tái lập danh tính để đưa các anh hùng vô danh trở về với tên tuổi, gia đình và quê hương, sau nhiều thập kỷ chiến tranh đã lùi xa nhưng nỗi chờ đợi vẫn còn nguyên.
Chiến dịch 500 ngày đêm tìm kiếm, quy tập danh tính và xác định hài cốt liệt sĩ được Ban Chỉ đạo quốc gia phát động từ ngày 15/3/2026 đến 27/7/2027. Đây không phải một đợt vận động hành chính, mà là tuyên ngôn rõ ràng: công nghệ hiện đại sẽ được huy động tối đa để trả lại tên cho những người đã ngã xuống. Khi cả nước còn hơn 175.000 liệt sĩ chưa tìm thấy hài cốt và trên 300.000 ngôi mộ chưa xác định được thông tin, bất kỳ sự chậm trễ nào cũng đồng nghĩa thêm một người mẹ, người vợ ra đi mà không kịp biết người thân mình nằm ở đâu. Chiến dịch này vì thế là cuộc chạy đua khẩn thiết với thời gian, nhưng lần này, chúng ta có khoa học đứng về phía mình.
ADN và ngân hàng dữ liệu quốc gia: Chìa khóa khoa học của những cuộc đoàn viên
Trọng tâm của chiến dịch 500 ngày đêm không nằm ở số lượng hố khai quật, mà ở chất lượng dữ liệu ADN được thu nhận và quản lý. Một trong những nhiệm vụ then chốt là thu nhận mẫu sinh phẩm ADN từ thân nhân liệt sĩ chưa xác định được danh tính để xây dựng ngân hàng dữ liệu ADN quốc gia; đây được xem là “chìa khóa” để từng bước xác định danh tính các hài cốt liệt sĩ còn thiếu thông tin. Nói cách khác, mỗi mẫu máu hay niêm mạc được lấy không chỉ là con số thống kê, mà là một mã số di truyền chờ được ghép đôi với những mảnh xương vô danh trên khắp nghĩa trang, chiến trường cũ.
Đến nay, Chiến dịch 500 ngày đêm đã thu nhận hơn 93.000 mẫu sinh phẩm thân nhân liệt sĩ và đồng bộ hàng chục nghìn mẫu vào cơ sở dữ liệu quốc gia. Đây là bước tiến khoa học không thể xem nhẹ: dữ liệu càng đầy đủ, xác suất trùng khớp càng cao, mỗi kết quả thành công lại kéo theo một cuộc đoàn viên. Câu nói đáng nhắc lại là: “Mỗi mẫu sinh phẩm được thu nhận hôm nay không chỉ góp phần hoàn thiện cơ sở dữ liệu, mà còn mở thêm một cơ hội để những người đã hy sinh được xác định danh tính, trở về với gia đình và quê hương”. Ở đây, công nghệ khoa học tìm kiếm không còn là khái niệm trừu tượng mà là kỳ vọng rất cụ thể của hàng chục nghìn gia đình.
Mỗi mét đất được đào lên là một hy vọng sống còn
ADN và cơ sở dữ liệu chỉ là một nửa câu chuyện; nửa còn lại nằm ở những mét đất được đào lên mỗi ngày. Công tác tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ được một lãnh đạo Quân khu 7 gọi là “mệnh lệnh từ trái tim” và là nhiệm vụ chính trị đặc biệt quan trọng, mang ý nghĩa nhân văn sâu sắc. Ở Công viên Lê Thị Riêng, nơi gắn với cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân, các lực lượng đang trực tiếp khai quật, tìm kiếm và xác minh thông tin hài cốt liệt sĩ ngay giữa lòng đô thị hiện đại.
Ứng dụng hiệu quả khoa học – công nghệ trong tìm kiếm, quy tập danh tính được yêu cầu “bảo đảm chặt chẽ, khoa học, chính xác”. Điều đó có nghĩa là từng vị trí đào bới, từng bộ hài cốt được ghi nhận tọa độ, hiện trạng; mẫu xương, đất và hiện vật kèm theo được lưu trữ, đánh mã; thông tin chiến trường cũ, nhật ký đơn vị, bản đồ quân sự được số hóa để phục vụ đối chiếu. “Mỗi mét đất được đào lên đều mang theo niềm hy vọng tìm lại, đưa các anh hùng liệt sĩ trở về với đồng đội, gia đình và quê hương”. Khi khoa học được áp vào từng xẻng đất, mỗi thao tác kỹ thuật trở thành hành động tri ân cụ thể.
Những mái đầu bạc và trách nhiệm của thế hệ làm khoa học
Nếu ADN là ngôn ngữ của phòng thí nghiệm, thì những mái đầu bạc xếp hàng lấy mẫu là ngôn ngữ của ký ức. Ở các điểm thu nhận mẫu, không khó để thấy các cụ già tóc bạc trắng, sức khỏe đã yếu vẫn cố gắng đến lấy mẫu ADN với hy vọng “kịp nhìn thấy ngày người thân trở về”. Có người ôm theo tập giấy báo tử đã úa màu, có người chỉ mong có một tấm bia ghi đúng tên người thân trong nghĩa trang quê nhà. Mỗi mẫu sinh phẩm vì thế mang nặng ký ức và kỳ vọng hơn bất kỳ dữ liệu nào trong một dự án khoa học thông thường.
Đằng sau chiến dịch là đội ngũ chuyên gia y tế, pháp y, kỹ thuật viên ADN, lực lượng quân đội, công an và cả những đơn vị y tế dân sự tham gia chăm sóc sức khỏe, tư vấn y tế cho thân nhân liệt sĩ tại 17 điểm thu nhận mẫu trên cả nước. Với các chuyên viên y tế trẻ, đây là cơ hội hiếm có để biến kiến thức phòng thí nghiệm thành kết quả đoàn viên cụ thể. Khi họ nói “đây là cơ hội quý báu để góp một phần nhỏ vào hành trình tri ân của đất nước”, đó không phải khẩu hiệu mà là nhận thức rằng công việc chuyên môn của mình đang trực tiếp góp phần làm vơi nỗi đau của thân nhân các gia đình liệt sĩ. Công nghệ khoa học tìm kiếm chỉ có ý nghĩa khi những người vận hành nó ý thức được tầm quan trọng của từng kết quả xét nghiệm.
Khi khoa học không chỉ để biết, mà để nghỉ yên
Điều quan trọng nhất của xác định hài cốt liệt sĩ không phải là sự thỏa mãn trí tò mò lịch sử, mà là quyền được biết và được tang lễ đàng hoàng của mỗi gia đình. Có những người mẹ, người chị, người em đã chờ đợi hơn nửa thế kỷ, cầm tấm giấy báo tử đã ngả màu nhưng vẫn không biết người thân nằm ở đâu. Khi danh tính được xác nhận, khi tên tuổi được khắc lại lên bia mộ, đó không chỉ là một dòng dữ liệu được cập nhật mà là một đời người được an vị. Xã hội hay nói về “tri ân”, nhưng tri ân chỉ có ý nghĩa khi ta biết người cần tri ân là ai và đang ở đâu.
Chiến dịch 500 ngày đêm có mốc thời gian rõ ràng, nhưng nghĩa vụ đạo lý mà nó nhắc chúng ta thì không có hạn cuối: từ ngày phát động đến ngày kết thúc chỉ là một chặng trên hành trình dài hơn nhiều, phấn đấu hoàn thành tốt mục tiêu của chiến dịch. Khi hơn 175.000 liệt sĩ vẫn chưa tìm thấy hài cốt, mỗi kết quả giám định thành công là một lời nhắc rằng khoa học phải tiếp tục tiến lên, cơ sở dữ liệu phải tiếp tục mở rộng, những mét đất chưa được đào phải tiếp tục được tìm kiếm. Công nghệ khoa học tìm kiếm ở đây không phải để khoe sự hiện đại, mà để giữ một cam kết giản dị: không để bất kỳ người chiến sĩ nào mãi mãi vô danh.
