Sâm Lai Châu: từ nguồn gen quý đến chiến lược khoa học – công nghệ
Sâm Lai Châu là một nguồn dược liệu đặc hữu của vùng Tây Bắc, đang được tỉnh Lai Châu định hướng phát triển thành sản phẩm cao cấp thông qua cách tiếp cận “sâm Lai Châu khoa học”, kết hợp bảo tồn nguồn gen, chuẩn hóa giống, áp dụng công nghệ chế biến và xây dựng chuỗi giá trị gắn với sinh kế người dân và bảo vệ hệ sinh thái.
Điểm then chốt không phải là mở rộng diện tích trồng bằng mọi giá, mà là biến một cây thuốc bản địa thành một biểu tượng mới cho phát triển sản phẩm nông sản chất lượng cao. Lãnh đạo tỉnh nhấn mạnh trọng tâm phải nằm ở bảo tồn nguồn gen, chuẩn hóa giống, xây dựng vùng nguyên liệu, hoàn thiện quy trình sản xuất, kiểm soát chất lượng, chế biến sâu và phát triển thị trường. Nói cách khác, đây không còn là câu chuyện trồng thêm vài hecta sâm, mà là tái thiết toàn bộ cách nghĩ về dược liệu địa phương.
Theo ông Hà Quang Trung, Sâm Lai Châu là nguồn tài nguyên có giá trị khoa học, kinh tế và mang tính đặc trưng của địa phương, xứng đáng được coi là trụ cột mới trong chiến lược dược liệu Tây Bắc. Chính bối cảnh này thúc đẩy tỉnh và các bộ, ngành lựa chọn khoa học và công nghệ như nền tảng để chuyển tiềm năng thành giá trị thực tế, thay vì tiếp tục khai thác manh mún, thiếu tiêu chuẩn như trước.
Liên kết Nhà nước – nhà khoa học – doanh nghiệp – người dân: động cơ của chuỗi giá trị
Nếu chỉ có giống sâm tốt mà thiếu một cơ chế liên kết bền chặt, Sâm Lai Châu sẽ mãi đứng ở ngưỡng tiềm năng. Tỉnh Lai Châu lựa chọn cách làm khác: huy động đồng thời các nhà khoa học, chuyên gia, doanh nghiệp và cơ quan quản lý để xác định hướng phát triển phù hợp, thay vì để từng bên “mạnh ai nấy làm”.
Cách tiếp cận này đặt Nhà nước vào vai trò kiến tạo thể chế và định hướng khoa học; các viện, trường đảm nhiệm nghiên cứu nguồn gen, đặc tính dược liệu, chuẩn hóa tiêu chuẩn chất lượng; doanh nghiệp chịu trách nhiệm chế biến sâu, đổi mới sáng tạo và phát triển sản phẩm mới; còn người dân là lực lượng trực tiếp trồng, chăm sóc và bảo vệ vùng nguyên liệu. Đây chính là một hình mẫu rõ ràng của liên kết khoa học kinh doanh trong phát triển sản phẩm nông sản.
Theo định hướng được thống nhất, các nhiệm vụ khoa học và công nghệ sẽ được triển khai theo lộ trình, có trọng tâm, gắn kết quả nghiên cứu với khả năng ứng dụng và phát triển sản phẩm. Điều này tránh tình trạng nghiên cứu nằm trên giấy, đồng thời buộc mọi dự án về sâm phải trả lời câu hỏi: đem lại giá trị gì cho người trồng, cho doanh nghiệp và cho hệ sinh thái địa phương?
Khoa học dữ liệu, chuẩn hóa và công nghệ: chìa khóa nâng cao giá trị
Muốn sâm Lai Châu cạnh tranh được, không thể chỉ dựa vào câu chuyện “sâm bản địa quý hiếm”. Theo các nhà khoa học, cần một chuỗi phát triển liên tục từ nguồn gen, tiêu chuẩn chất lượng, đặc trưng hóa học đến công nghệ chế biến và xây dựng thương hiệu. Chính chuỗi liên tục này mới làm nên “sâm Lai Châu khoa học” đúng nghĩa.
Việc xác định, đánh giá và bảo tồn nguồn gen là cơ sở để chuẩn hóa giống, xây dựng vườn giống gốc, phát triển vùng nguyên liệu và kiểm soát chất lượng. Những ngân hàng gen, ngân hàng giống và hệ thống dữ liệu về nguồn gen không phải là khái niệm xa lạ trong phòng thí nghiệm, mà là điều kiện bắt buộc để bảo đảm chất lượng khi nhân rộng vùng trồng. Cơ sở dữ liệu và Atlas hóa học giúp nhận diện, đánh giá và kiểm soát chất lượng nguyên liệu, đồng thời kết nối với công nghệ chế biến để tạo ra các sản phẩm có hàm lượng khoa học, công nghệ và giá trị gia tăng cao hơn.
Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ nhấn mạnh yêu cầu tăng cường nghiên cứu, công bố kết quả khoa học về nguồn gen, giá trị dược liệu và đặc trưng hóa học của Sâm Lai Châu, đồng thời xây dựng hệ thống truy xuất nguồn gốc, kiểm soát chất lượng xuyên suốt từ giống, vùng trồng đến chế biến và sản phẩm cuối cùng. Ông cũng đề nghị đẩy mạnh chuyển đổi số trong quản lý vùng trồng, nguồn giống, chất lượng và truy xuất nguồn gốc, từng bước hình thành hệ sinh thái dữ liệu phục vụ quản trị chuỗi giá trị.
Từ bảo tồn sâm Tây Bắc đến sinh kế biên giới và bảo vệ rừng
Điểm khác biệt đáng chú ý là Sâm Lai Châu không được xem đơn thuần là cây trồng kinh tế, mà gắn chặt với mục tiêu bảo tồn sâm Tây Bắc và bảo vệ rừng. Trọng tâm chiến lược là bảo tồn nguồn gen, chuẩn hóa giống, xây dựng vùng nguyên liệu, hoàn thiện quy trình sản xuất, kiểm soát chất lượng, chế biến sâu và phát triển thị trường, trên nền một hệ sinh thái rừng được giữ gìn.
Từ góc độ doanh nghiệp, việc phát triển sâm được nhìn nhận như mối liên kết giữa phát triển sản xuất, bảo vệ rừng, tạo sinh kế và nâng cao giá trị tài nguyên. Vùng trồng sâm có thể trở thành “vùng đệm” sinh kế cho đồng bào dân tộc, nhất là khu vực biên giới, nơi các mô hình trồng sâm gắn với bảo vệ chủ quyền, an ninh biên giới đang được lực lượng Bộ đội Biên phòng phối hợp triển khai.
Định hướng tổng thể được đặt ra là hài hòa giữa bảo tồn và phát triển, giữa hiệu quả kinh tế, bảo vệ hệ sinh thái và sinh kế người dân. Với sự tham gia của cơ quan quản lý, nhà khoa học, doanh nghiệp và cộng đồng, Sâm Lai Châu được kỳ vọng từng bước chuyển từ nguồn gen quý thành các sản phẩm có giá trị khoa học, công nghệ và kinh tế cao hơn. Đây chính là tác động cụ thể đến người dân: sinh kế ổn định hơn, rừng được bảo vệ tốt hơn và người tiêu dùng có trong tay những sản phẩm dược liệu minh bạch nguồn gốc.
Kết luận: không chỉ là một cây sâm, mà là bài kiểm tra cho phát triển nông sản cao cấp
Câu chuyện Sâm Lai Châu không dừng ở một loại dược liệu quý, mà là phép thử cho khả năng phát triển sản phẩm nông sản theo hướng khoa học – công nghệ. Khi Hội thảo thống nhất cách tiếp cận dựa trên khoa học, công nghệ và chuỗi giá trị, Lai Châu đã chọn con đường khó nhưng bền vững: chuyển từ tiềm năng sang giá trị thực bằng chuẩn hóa giống, bảo tồn nguồn gen, truy xuất nguồn gốc, chế biến sâu và xây dựng thương hiệu.
Thời gian tới, địa phương sẽ tiếp tục huy động nhà khoa học, chuyên gia, doanh nghiệp và cơ quan quản lý, thúc đẩy liên kết giữa Nhà nước, nhà khoa học, doanh nghiệp và người dân, khuyến khích đầu tư vào nghiên cứu, chế biến sâu, phát triển sản phẩm mới và xây dựng thị trường. Nếu chuỗi liên kết này vận hành tốt, Sâm Lai Châu có thể trở thành hình mẫu cho cách công nghệ nâng cao giá trị dược liệu bản địa, và xa hơn là bài học cho nhiều địa phương khác trong hành trình nâng tầm nông sản Việt.
