Giám định ADN hài cốt: từ nỗi chờ đợi vô hạn đến một chiến dịch có hạn định
Chiến dịch 500 ngày đêm là chương trình quy mô quốc gia thu nhận mẫu ADN thân nhân liệt sĩ để giám định ADN hài cốt, xây dựng ngân hàng gene và cơ sở dữ liệu căn cước, qua đó xác định danh tính liệt sĩ và nối lại những cuộc đoàn viên gia đình bị dang dở suốt nhiều thập kỷ, đồng thời gắn với tìm kiếm, quy tập hài cốt và rà phá bom mìn tại các địa bàn trọng điểm. Điều quan trọng ở đây không chỉ là công nghệ, mà là thái độ của cả một quốc gia trước quá khứ. Chiến dịch 500 ngày đêm do Ban Chỉ đạo quốc gia về tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ phát động, hướng tới kỷ niệm 80 năm Ngày Thương binh - Liệt sĩ. Nó đặt một mốc thời gian rất cụ thể cho điều vốn bị coi là “chuyện để đó”: trả lại tên cho hàng trăm nghìn người đã ngã xuống. Trong bối cảnh vẫn còn hơn 175.000 liệt sĩ chưa tìm thấy hài cốt và trên 300.000 ngôi mộ chưa xác định được thông tin, việc ấn định một chiến dịch 500 ngày là lời khẳng định rằng sự chờ đợi của các gia đình không thể kéo dài vô hạn.
Công nghệ ADN và cuộc chạy đua với thời gian
Chiến dịch này chọn ADN làm “chìa khóa” cho bài toán xác định danh tính liệt sĩ vì đó là giải pháp duy nhất có thể đi sâu vào những phần mộ đã mất hết dấu vết giấy tờ, kỷ vật. Một trong những nhiệm vụ trọng tâm là thu nhận mẫu sinh phẩm từ thân nhân liệt sĩ chưa rõ danh tính để tạo ngân hàng dữ liệu ADN quốc gia, cho phép đối chiếu với mẫu lấy từ hài cốt trên cả nước. Hơn 93.000 mẫu sinh phẩm đã được thu nhận, hàng chục nghìn mẫu đã được đồng bộ vào cơ sở dữ liệu quốc gia. Đây không phải là con số khô khan: mỗi mẫu là một hy vọng cụ thể, một sợi dây nối khoa học với ký ức gia đình. Theo cơ quan quốc phòng, mục tiêu đặt ra là tìm kiếm, quy tập khoảng 7.000 hài cốt liệt sĩ, lấy khoảng 230.000 mẫu hài cốt và thân nhân để phân tích ADN, giải mã khoảng 18.000 mẫu hài cốt bằng công nghệ ADN và hoàn thiện ngân hàng gene liệt sĩ. Đây là một tuyên bố đầy sức nặng: khoa học sẽ không dừng ở những minh chứng phòng thí nghiệm mà phải đi đến kết quả cuối cùng là xác định danh tính liệt sĩ và đón các anh trở về, trong khi thân nhân trực hệ ngày càng tuổi cao, sức yếu.
Sơn La và bức tranh phối hợp nhiều cấp: đạo lý gắn với dữ liệu số
Trên thực địa, câu chuyện giám định ADN hài cốt không phải chỉ là các nhà khoa học làm việc trong phòng lạnh. Ở Sơn La, cả hệ thống chính trị được huy động để triển khai chiến dịch 500 ngày đêm, từ Tỉnh ủy, UBND, Bộ Chỉ huy quân sự tỉnh đến công an, dân quân xã phường. Ban Chính sách đã tham mưu ban hành 62 văn bản lãnh đạo, chỉ đạo, hướng dẫn triển khai trên địa bàn. Nếu không có mạng lưới này, ngân hàng gene quốc gia sẽ chỉ là ý tưởng trên giấy. Nhìn vào 14 nghĩa trang liệt sĩ của tỉnh, trong đó 7 nghĩa trang có 579 mộ chưa xác định danh tính, ta thấy quy mô thách thức. Tháng 7 vừa qua, Sơn La đã khai quật toàn bộ 579 mộ, lấy được mẫu ở 346 mộ, 233 mộ không đủ điều kiện lấy mẫu và an táng 5 hài cốt. Đồng thời, tỉnh số hóa thông tin mẫu giám định ADN tại nghĩa trang, biến từng phần mộ vô danh thành một hồ sơ có thể đối chiếu. Đây là hình ảnh rất cụ thể về việc đạo lý “uống nước nhớ nguồn” được chuyển hóa thành dữ liệu số, quy trình khoa học và sự phối hợp liên tỉnh.
Những giọt nước mắt đoàn viên và câu hỏi đạo lý dành cho thời đại mới
Chiến dịch 500 ngày đêm không thể đo bằng số liệu nếu bỏ qua những câu chuyện người thật việc thật. Ở nhiều miền quê, những người mẹ ngoài 90, những người anh, người chị đã sống hơn nửa thế kỷ với một tấm giấy báo tử úa màu, nay lặn lội đến công an xã để lấy mẫu ADN, bất chấp bệnh tật, đường xa. Tại lễ phát động tháng cao điểm thu nhận mẫu ADN, nhiều gia đình đã nhận kết quả giám định sau hơn nửa thế kỷ chờ đợi, với những giọt nước mắt đoàn tụ và những cái ôm nghẹn ngào. Các tổ công tác còn đến tận nhà 35 trường hợp người già, yếu, khó đi lại, hỗ trợ 14 thân nhân ngoài tỉnh đến lấy mẫu. Với họ, mẫu ADN không phải là thuật ngữ khoa học mà là tấm vé hy vọng: "Chiến dịch 500 ngày đêm đang mở ra hi vọng để các Anh hùng liệt sĩ chưa xác định được danh tính sẽ được ‘trả lại tên’, được về ‘đoàn viên’ cùng gia đình". Điều đáng suy nghĩ là: trong khi công nghệ giúp gọi lại tên những người đã mất, chúng ta – những người đang sống – có đủ kiên nhẫn và trách nhiệm để đi đến cùng hành trình này, hay sẽ để nó dừng lại ở những đợt cao điểm rồi phai nhạt?
Kết luận: Đừng để khoa học đi trước trái tim
Nhìn vào những con số đã đạt được – 1.863 hài cốt liệt sĩ được tìm kiếm, quy tập trong nước và tại Lào, Campuchia; hàng trăm mộ vô danh ở Sơn La đã được khai quật và lấy mẫu; hơn 93.000 mẫu sinh phẩm thân nhân đã thu nhận – có thể nói khoa học và tổ chức đã đi được một đoạn đường dài. Nhưng chiến dịch 500 ngày đêm sẽ chỉ là thành công nửa vời nếu xã hội coi việc xác định danh tính liệt sĩ là nhiệm vụ của “nhà nước”, còn mình chỉ đứng ngoài quan sát. Giám định ADN hài cốt, xác định danh tính liệt sĩ và những cuộc đoàn viên gia đình không phải là câu chuyện hoài niệm, mà là bài kiểm tra về đạo lý và trách nhiệm của một thời đại đang tin vào dữ liệu. Khoa học đã mở đường, hệ thống chính trị đã vào cuộc. Phần còn lại thuộc về mỗi gia đình, mỗi công dân: đi lấy mẫu, chia sẻ thông tin, nhắc nhớ nhau rằng hành trình đưa các anh trở về sẽ tiếp tục cho đến khi lời hứa với quá khứ được thực hiện trọn vẹn.
