Từ “chất liệu phụ họa” thành ngôi sao chính trên sân khấu giải trí
Âm nhạc dân tộc Việt trong gameshow giải trí hiện nay là xu hướng chủ động đưa hát Then, đàn tính, cải lương, dân ca Bắc Bộ và nhiều chất liệu bản địa lên sân khấu hiện đại, kết hợp với hiphop, trap, beat điện tử, dàn dựng ánh sáng để tạo ra những câu chuyện mang hơi thở văn hóa truyền thống nhưng nói bằng ngôn ngữ giải trí đương thời, hướng trực diện đến khán giả trẻ, thay vì chỉ xuất hiện rời rạc trong các tiết mục chủ đề hay chương trình chuyên biệt. Nếu trước đây âm nhạc dân gian thường bị xem như phần điểm xuyết, hôm nay nó đang giữ vai trò trung tâm của concept, là chất liệu quyết định bản sắc cho các màn trình diễn. Chính sự đảo vai này mới là điểm đáng bàn: gameshow không còn “mượn” văn hóa truyền thống, mà bắt đầu xoay trục quanh nó.
“Anh trai vượt ngàn chông gai”: một công diễn như chương văn hóa dân gian
Tập 11 với Công diễn 4 của Anh trai vượt ngàn chông gai được xây dựng như một chương văn hóa, quy tụ chất liệu hát Then, đàn tính, chèo, hát ru, cải lương, đờn ca tài tử, dân ca Nam Bộ trong cùng một đêm diễn. Đó không phải là sự phô trương chất liệu dân gian theo kiểu “có cho đủ”, mà là những câu chuyện được thiết kế cụ thể: “Tích tịch tình tang” lấy cảm hứng truyện Thạch Sanh, kết hợp hát Then, đàn tính với múa sư tử mèo, múa bát và hình ảnh lễ hội vùng Đông Bắc để đưa văn hóa Tày thành cốt lõi cấu trúc sân khấu. “Tiếng ru cội nguồn” lại dùng chèo, hát ru Bắc Bộ, âm hưởng sáo Tây Bắc hòa cùng hiphop, trap để kể truyền thuyết Lạc Long Quân – Âu Cơ. Khi truyền thuyết, cổ tích bước lên ánh đèn gameshow, điều quan trọng không phải là kể lại nguyên xi, mà là cho thấy chúng vẫn có khả năng đối thoại với đời sống hôm nay.
Hoàng Rob và bài toán hiện đại hóa văn hóa Tày trên sân khấu
Trong “Tích tịch tình tang”, Hoàng Rob cùng liên minh Hợp Lực – Rực Rỡ chọn cách đi thẳng vào không gian văn hóa Tày thay vì chỉ kể lại phiên bản Thạch Sanh quen thuộc. Anh kết nối hình ảnh cây đàn thần trong truyện cổ tích với đàn tính của người Tày, biến chiếc đàn khổng lồ treo giữa sân khấu thành “mái nhà văn hóa” dẫn dắt toàn bộ mạch cảm xúc tiết mục. Truyện Thạch Sanh của đồng bào Tày vốn là một truyện thơ gồm 2.005 câu, nhưng thay vì bê nguyên cấu trúc lời, nhóm chọn hát Then, múa sư tử mèo, múa bát, lễ hội Lồng Tồng để khắc họa tinh thần núi rừng, cộng đồng, mùa màng bội thu. Đây là cách hiện đại hóa văn hóa không dựa vào hiệu ứng thị giác đơn lẻ, mà dựa vào logic nội tại của nghi lễ, biểu tượng. Việc dung hòa văn hóa truyền thống sân khấu với ngôn ngữ đương đại rõ ràng không dễ, nhưng chính sự cẩn trọng này giúp tiết mục tránh rơi vào kiểu “trang trí dân tộc”.
Khi hát Then, cải lương, dân ca Bắc Bộ trở thành chiến lược lôi cuốn khán giả trẻ
Một công diễn cho khán giả nghe đủ hát Then, đàn tính, dân ca Bắc Bộ và cải lương Nam Bộ là điều từng khó tưởng tượng trong khung gameshow hướng đến giới trẻ. Nay, đó đã là thực tế: Hoàng Dũng đưa mẹ – PGS.TS Hoàng Thị Chiên, thành viên nhóm hát Then Suối Ngàn – lên sân khấu cùng biểu diễn loại hình được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Jun Phạm lần đầu thử sức với cải lương trong “Trên đất mình”, hòa cải lương, dân ca Nam Bộ, đờn ca tài tử với phối khí hiện đại. Theo NSƯT sáo trúc Trần Văn Sơn, sự kết hợp giữa chất liệu dân tộc và âm nhạc trẻ tạo nên cầu nối, giúp nghệ thuật truyền thống dễ tiếp cận hơn với công chúng trẻ. Đây là chiến lược âm nhạc rõ ràng: chất liệu bản địa trở thành “điểm nhận diện” trong thị trường pop, rap, R&B, EDM đang ngày càng giống nhau.
Từ xu hướng gameshow đến dòng chảy lâu dài của nhạc Việt đương đại
Điều đáng mừng là khán giả trẻ không còn nhìn âm nhạc dân gian chỉ như thứ cần “bảo tồn” trong tủ kính. Những nỗ lực kết hợp dân gian với ngôn ngữ đương đại của các nghệ sĩ trẻ, từ sân khấu Anh trai vượt ngàn chông gai đến các dự án cá nhân như hướng đi của Phương Mỹ Chi quanh dân ca và cấu trúc âm nhạc mới, cho thấy âm nhạc dân tộc Việt hoàn toàn có thể trở thành sản phẩm đại chúng khi được “chuyển ngữ” phù hợp. Một nguồn tư liệu đồ sộ như truyện Thạch Sanh bằng tiếng Tày gồm 2.005 câu không còn là văn bản đóng, mà là mỏ vàng để kể những câu chuyện mới. Hoàng Rob đã nhấn mạnh rằng văn hóa muốn sống thì không thể chỉ được giữ nguyên trong một chiếc hộp, mà phải kết nối với con người thời hiện tại. Ngược lại, nếu các thử nghiệm trên gameshow trở thành điểm khởi đầu cho sản phẩm và con đường âm nhạc dài hạn, “chất Việt” có cơ hội vượt khỏi trào lưu ngắn hạn để trở thành dòng chảy đáng kể trong nhạc Việt đương đại.
