Một báo cáo quan trọng phải trình bày từ xa
Tòa án Hình sự Quốc tế (ICC) là cơ quan xét xử các tội ác nghiêm trọng nhất khi quốc gia liên quan không sẵn sàng hoặc không đủ khả năng tự xử lý, nên khả năng hoạt động độc lập của tòa có ý nghĩa vượt ra ngoài phạm vi một cơ quan tư pháp. Chủ tịch ICC Tomoko Akane ngày 2/11 tham dự cuộc họp Đại hội đồng LHQ trực tuyến vì không thể nhập cảnh vào Mỹ do lệnh trừng phạt nhắm vào các thẩm phán, công tố viên và toàn bộ tòa án. Bà dự kiến trình bày báo cáo thường niên ICC bằng video ghi hình sẵn, thay vì trực tiếp tại trụ sở LHQ ở New York. Đây không phải thay đổi hình thức vô thưởng vô phạt: một biện pháp của Washington đã tác động đến cách người đứng đầu một thiết chế tư pháp quốc tế tham gia diễn đàn ngoại giao đa phương.
Đại hội đồng thông qua đề xuất cho phép trình bày qua video với 106 phiếu thuận; tám nước phản đối, trong đó có Mỹ, Nga, Israel và Triều Tiên, còn Iran cùng 17 nước khác bỏ phiếu trắng. Lá phiếu cho thấy cách xử lý trở ngại thủ tục đã trở thành một vấn đề chính trị công khai. Việc cuộc họp vẫn diễn ra không xóa được câu hỏi lớn hơn: nếu một chủ tịch tòa án không thể đến nơi tổ chức cuộc họp vì các biện pháp trừng phạt, mức độ tự do của ngoại giao quốc tế còn đến đâu?
Lệnh trừng phạt và thế đối đầu quanh ICC
Trở ngại hiện nay bắt nguồn từ các biện pháp Washington áp đặt lên bà Akane và một số cá nhân khác tại ICC vào tháng 8, khiến việc nhập cảnh để tới New York trở nên khó khăn. Đến tháng 10, Mỹ mở rộng trừng phạt nhằm vào toàn bộ tòa án. Diễn biến này nằm trong bất đồng sâu sắc về các cuộc điều tra của ICC liên quan đến Mỹ và các đồng minh, nổi bật là hoạt động quân sự của Israel tại Dải Gaza. Vì vậy, sự vắng mặt trực tiếp của bà Akane không thể tách rời cuộc tranh chấp về quyền tài phán, chủ quyền quốc gia và việc ai có thể bị truy cứu trách nhiệm.
Đại diện Mỹ tại LHQ phản đối phương án video, lập luận rằng các hoạt động của ICC có thể xâm phạm chủ quyền quốc gia và phương hại đến an ninh cùng chính sách đối ngoại của Mỹ. Lập luận ấy thể hiện quan điểm của Washington, nhưng cũng nhấn mạnh nghịch lý: một cuộc tranh luận về giới hạn quyền lực quốc tế đang diễn ra trong bối cảnh chính biện pháp trừng phạt làm hạn chế sự hiện diện của người đứng đầu tòa án tại diễn đàn LHQ. Akane gọi các biện pháp này là bất thường, chưa từng có tiền lệ và cáo buộc chúng làm suy yếu công lý quốc tế.
Phép thử đối với công lý quốc tế
ICC được thành lập năm 2002 để truy tố tội ác chiến tranh, tội ác chống loài người và tội diệt chủng trong những trường hợp các quốc gia không thể hoặc không muốn tự xử lý. Tòa tuyên bố sẽ tiếp tục thực hiện nhiệm vụ độc lập, công tâm, dựa trên luật pháp và bằng chứng, vì các nạn nhân của những tội ác nghiêm trọng. Nhưng tuyên bố đó phải được đặt cạnh cảnh báo trong báo cáo thường niên năm 2025 của Akane: khi thẩm phán chịu sức ép hoặc bị đe dọa, thẩm quyền của tòa suy giảm và niềm tin vào luật pháp quốc tế cũng bị tổn hại. Đây là rủi ro vượt khỏi riêng ICC: nếu trừng phạt khiến thẩm phán khó tham gia hoạt động quốc tế, tính độc lập tư pháp có thể bị nghi ngờ ngay cả khi quy trình xét xử vẫn tiếp tục.
Nhật Bản và Hà Lan, nơi đặt trụ sở ICC, đề xuất phương án video để báo cáo vẫn được trình bày; lịch dự kiến là thứ Hai. Giải pháp này giúp duy trì thủ tục trước Đại hội đồng LHQ, nhưng không giải quyết bất đồng về thẩm quyền của tòa hay tác động của các biện pháp trừng phạt. Akane kêu gọi cả 193 nước thành viên LHQ, chứ không chỉ 125 thành viên ICC, hành động để bảo vệ tòa. Vấn đề cốt lõi vì thế không nằm ở chiếc màn hình thay cho bục phát biểu, mà ở việc các nước có bảo vệ được một diễn đàn tư pháp độc lập trước sức ép chính trị hay không.
