Mỹ trừng phạt ICC: Đòn đánh vào pháp lý quốc tế?

Lệnh trừng phạt Mỹ nhắm vào Tòa án Hình sự Quốc tế là gì?

Lệnh trừng phạt Mỹ đối với lãnh đạo Tòa án Hình sự Quốc tế (ICC) là biện pháp hạn chế nhập cảnh và tiếp cận hệ thống tài chính Mỹ, áp dụng với Chủ tịch ICC Tomoko Akane và công tố viên cấp cao Abdoulaye Seye, nhằm gây áp lực lên một thiết chế pháp lý quốc tế độc lập chuyên điều tra và truy tố tội ác nghiêm trọng như tội ác chiến tranh và tội ác chống loài người. Điểm mấu chốt cần nhìn nhận thẳng: đây không chỉ là một động thái ngoại giao “mạnh tay”, mà là lời tuyên chiến chính trị nhắm vào nền pháp lý quốc tế. Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio thông báo Washington áp đặt các biện pháp trừng phạt với Chủ tịch ICC Tomoko Akane và công tố viên Abdoulaye Seye, cấm họ nhập cảnh và thực hiện giao dịch qua hệ thống tài chính Mỹ. Bộ Tài chính Mỹ chỉ cho phép các giao dịch liên quan đến hai nhân vật này được tất toán dần tới ngày 17/9, về bản chất là đóng băng mọi tài sản nằm trong tầm kiểm soát của Mỹ. Khi một cường quốc không phải thành viên ICC lại sử dụng công cụ trừng phạt để khống chế tòa án đặt tại La Hay, câu hỏi đặt ra là: ai thực sự có quyền định nghĩa công lý quốc tế?

Mỹ đang chống lại điều tra, hay chống lại chính ý niệm công lý?

Chính quyền Mỹ biện minh rằng ICC là "tham nhũng và bị chính trị hóa", đồng thời cáo buộc tòa án có những hành động “không đúng luật và vô căn cứ” nhằm vào Mỹ và đồng minh Israel. Nguyên nhân gần nhất là việc ICC phát lệnh bắt giữ Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu, cựu Bộ trưởng Quốc phòng Israel Yoav Gallant và mở điều tra về hoạt động của binh sĩ Mỹ ở Afghanistan. Đáp lại, Washington không chọn con đường tranh tụng pháp lý, mà chuyển sang trừng phạt cá nhân – một lựa chọn thể hiện sự từ chối đối thoại trong khuôn khổ luật lệ quốc tế. Theo lời Ngoại trưởng Rubio, lệnh trừng phạt nhắm vào những người "trực tiếp tham gia vào các nỗ lực của ICC nhằm điều tra, bắt giữ, giam giữ hoặc truy tố các quan chức mà chính phủ của họ không chấp thuận thẩm quyền của ICC". Nói thẳng, Mỹ đang khẳng định rằng bất kỳ cơ chế tư pháp nào chạm tới quan chức hoặc binh sĩ Mỹ, dù dựa trên công pháp quốc tế, đều là mối đe dọa. Đó không còn là tranh luận về thẩm quyền, mà là phủ định khả năng mọi quốc gia, kể cả cường quốc, phải đứng trước cùng một chuẩn mực pháp lý.

Cảnh báo của Chủ tịch ICC và phản ứng dữ dội từ cộng đồng quốc tế

Chủ tịch ICC Tomoko Akane thừa nhận lệnh trừng phạt nhắm vào bà “là điều đã phần nào lường trước” và nhấn mạnh: “Điều quan trọng là không để sự việc này trở thành khởi đầu cho sự sụp đổ của nền pháp quyền quốc tế”. Đó không phải câu nói mang tính biểu tượng, mà là lời cảnh báo rõ ràng về nguy cơ domino: nếu một thiết chế như ICC có thể bị tấn công chính trị công khai, mọi cơ quan pháp lý quốc tế khác cũng có thể trở thành mục tiêu. Liên Hợp Quốc coi ICC là một trụ cột quan trọng của hệ thống tư pháp hình sự quốc tế và Tổng Thư ký Antonio Guterres “rất tôn trọng công việc của ICC”. Ông bày tỏ lo ngại sâu sắc trước lệnh trừng phạt Mỹ nhắm vào Chủ tịch Akane và công tố viên Abdoulaye Seye. Cao ủy Nhân quyền Liên Hợp Quốc Volker Türk gọi biện pháp này là “không thể chấp nhận được” và yêu cầu dỡ bỏ, đồng thời kêu gọi các quốc gia bảo vệ các thể chế được lập ra để duy trì pháp quyền và quyền con người. Lãnh đạo Liên minh châu Âu tuyên bố khối này “kiên quyết đứng về phía ICC, Chủ tịch Tomoko Akane và các quan chức đang bảo vệ sứ mệnh của tòa”, nhấn mạnh các thẩm phán ICC phải được hoạt động độc lập, không chịu áp lực bên ngoài.

Chiến dịch làm suy yếu ICC: Mỹ có đang đòi độc quyền định nghĩa công lý?

Lệnh trừng phạt không đứng riêng lẻ mà nằm trong một chiến dịch dài hơi của chính quyền Donald Trump nhằm làm giảm ảnh hưởng của ICC. Chỉ 6 tuần sau khi bắt đầu nhiệm kỳ thứ hai, ông Trump đã ký sắc lệnh tuyên bố “tình trạng khẩn cấp quốc gia” với cáo buộc ICC có hành động vô căn cứ nhằm vào Mỹ và Israel. Tháng trước, Ngoại trưởng Rubio còn nói rõ kế hoạch tăng cường nỗ lực ngoại giao thuyết phục các quốc gia khác rời bỏ ICC, và ít nhất 5 nước đã hưởng ứng lời kêu gọi đó. Đây là bước leo thang nguy hiểm: thay vì tranh luận về giới hạn thẩm quyền, Mỹ đang cố làm mất tính chính danh của một tòa án do hơn 120 quốc gia xây dựng để xử lý các tội ác mà hệ thống tư pháp quốc gia không thể hoặc không muốn xử. Nếu các nước nghe theo lời thúc giục rời khỏi ICC, thông điệp rất rõ ràng là: càng có nhiều quyền lực, càng ít phải chịu trách nhiệm trước luật pháp quốc tế. Khi đó, “pháp lý quốc tế” sẽ bị biến thành sân chơi tùy ý, nơi công lý được định nghĩa bởi những ai nắm trong tay sức mạnh kinh tế và quân sự.

Từ lệnh trừng phạt tới khủng hoảng pháp quyền: thế giới nên đáp trả ra sao?

ICC gọi các biện pháp trừng phạt của Mỹ là một “cuộc tấn công trắng trợn” vào vai trò độc lập của tòa án toàn cầu và khẳng định sẽ tiếp tục thực hiện nhiệm vụ của mình một cách độc lập và công bằng. Nhật Bản, quốc gia của Chủ tịch Akane, cũng lên tiếng phản đối và khẳng định tiếp tục ủng hộ nỗ lực truy tố, trừng phạt những tội ác nghiêm trọng. Nhìn rộng hơn, lệnh trừng phạt Mỹ là phép thử cho toàn bộ hệ thống pháp lý quốc tế: hoặc cộng đồng quốc tế bảo vệ các thiết chế như ICC, hoặc chấp nhận để luật lệ toàn cầu bị bẻ cong theo ý chí của các cường quốc. Lựa chọn thứ hai đồng nghĩa với việc mọi lời cam kết về quyền con người, pháp quyền và trách nhiệm giải trình trở nên rỗng tuếch. Kết luận hợp lý là: muốn tránh “sụp đổ nền pháp quyền quốc tế” như cảnh báo của Chủ tịch ICC Tomoko Akane, các quốc gia cần không đầu hàng trước áp lực trừng phạt, phải tăng mức ủng hộ chính trị, tài chính và pháp lý dành cho ICC và những tòa án quốc tế khác, biến khủng hoảng hiện nay thành cơ hội khẳng định lại nguyên tắc: không ai đứng trên luật pháp.