Trường nội trú vùng biên: không chỉ là trường học, mà là mái nhà gần với tương lai
Trường nội trú vùng biên là mô hình trường phổ thông được xây dựng ngay tại các xã giáp biên, cung cấp đồng thời lớp học, chỗ ăn, chỗ ở và không gian sinh hoạt cho học sinh dân tộc thiểu số, giúp các em không phải vượt hàng chục kilômet đường rừng hiểm trở mỗi ngày chỉ để đến lớp, từ đó biến cơ hội học tập vùng sâu thành một thực tế có thể nắm bắt. Các trường mới xuất hiện ở Đắk Lắk, Lào Cai, Gia Lai đang cho thấy một sự chuyển dịch rõ rệt: thay vì coi giáo dục vùng biên là "phần khó" thì nay nó được nhìn như mặt trận ưu tiên cần đầu tư bài bản. Khi em H’Nghệ Knul ở buôn Đrăng Phốk không còn phải đi gần 20km đến trường như trước đây, đó không chỉ là câu chuyện giảm mệt mỏi, mà là bước đầu thay đổi cả vòng đời học tập của một thế hệ.
Đường đến trường an toàn hơn: từ hành trình 20km đến lớp học ngay bên bản
Ở nhiều buôn làng vùng biên, đường đến trường từng đồng nghĩa với mưa lũ, ngầm tràn, những khúc cua ngoằn ngoèo và nguy cơ phải nghỉ học để bảo đảm an toàn. H’Nghệ từng phải vượt gần 20km, mùa mưa càng gian nan khiến em có lúc phải nghỉ vì nhà không còn người đưa đón. Ở Lào Cai, Thào Quáng Dương rời ngôi nhà mái gỗ khóa trái, bắt đầu hành trình 15km đầy cua dốc xuống trường. Sự ra đời của các trường nội trú vùng biên làm thay đổi đáng kể thực tế này: các em có lớp học, chỗ ăn, chỗ ở và nơi sinh hoạt ngay tại trường, không phải đánh cược với thời tiết mỗi sáng. "Vùng này sợ nhất mùa mưa bão, các em bắt buộc phải nghỉ để đảm bảo an toàn" – chính nỗi lo ấy cho thấy xây trường gần nhà là giải pháp an toàn chứ không phải đặc ân xa xỉ. Đường đến trường an toàn hơn, nghĩa là cơ hội học tập vùng sâu không còn bị khóa lại bởi địa hình.
Từ bữa ăn đủ chất đến thầy cô tận tâm: môi trường học tập mới cho học sinh dân tộc thiểu số
Những trường nội trú vùng biên mới không chỉ giải quyết chuyện quãng đường mà còn xây lại toàn bộ môi trường học tập cho học sinh dân tộc thiểu số. Ở Buôn Đôn, các em có lớp học khang trang, chỗ ăn ở và khu sinh hoạt ngay trong khuôn viên trường. Ở Mường Khương, Dương bước vào ngôi trường có lớp học, sân thể thao, khu ở, bữa ăn hằng ngày đều mới, sạch đẹp, rộng rãi; nhà trường còn lo sách vở và đồ dùng học tập, giúp các em tập trung cho việc học thay vì nặng gánh chi phí. Tại Gia Lai, trường Ia Púch được đầu tư cơ sở vật chất, trang thiết bị đồng bộ, kèm theo hệ thống suất ăn được lựa chọn qua đấu thầu để bảo đảm dinh dưỡng. Đây là sự đầu tư hạ tầng trực tiếp vào những rào cản địa lý và kinh tế của cộng đồng thiểu số, chứ không phải những công trình mang tính hình thức. Khi chỗ ngủ an toàn, bữa ăn đủ chất và lớp học không chật chội, khả năng bám trường, đạt thành tích tốt của các em tăng lên một cách tự nhiên.
Thầy cô đồng hành: giữ chân học sinh với con chữ, mở đường thay đổi bản làng
Điểm khác biệt dễ thấy của trường nội trú vùng biên là thầy cô gắn bó cùng học sinh cả trong giờ học lẫn sinh hoạt. Giáo viên như thầy Nguyễn Xuân Toàn chấp nhận đi hơn 70km, dậy từ 4h sáng đầu tuần để đến Ia Púch, bám trường suốt 14 năm và chứng kiến từng bước thay đổi của vùng biên. Khi học sinh ở nội trú, thầy cô có thể theo sát việc học, hỗ trợ sinh hoạt, kèm cặp từ nền tảng chữ cái đến ước mơ nghề nghiệp. Các địa phương được yêu cầu bố trí đủ giáo viên, đồng thời tổ chức hoạt động rèn luyện kỹ năng, tạo môi trường lành mạnh để thu hút học sinh; đó là cách giữ các em ở lại với con chữ thay vì để các em trôi vào lao động sớm. Một hiệu trưởng ở Mường Khương nhấn mạnh, khi được dạy dỗ trong môi trường tốt, sau này chính học sinh sẽ mang tri thức về bản làng, góp phần thay đổi văn hóa, kinh tế, xã hội vùng biên. Trường nội trú, vì thế, không chỉ giữ sĩ số mà còn là nơi gieo những hạt giống nhân lực cho tương lai.
Từ trường mới tới tương lai mới: đừng để chính sách dừng lại ở lễ khánh thành
Khi sáng 3-9, H’Nghệ cùng hàng trăm học sinh và thầy cô dọn dẹp, sắp xếp lớp học chuẩn bị khai giảng, hay khi Phó Thủ tướng và lãnh đạo tỉnh dự lễ khai giảng tại Ia Púch, chúng ta dễ bị cuốn vào hình ảnh cờ hoa, trường lớp khang trang. Nhưng giá trị thật của trường nội trú vùng biên sẽ được đo bằng số học sinh dân tộc thiểu số bám lớp, số em không còn phải bỏ học vì đường xa, vì mưa lũ hay vì cha mẹ không còn khả năng đưa đón. Năm học 2026–2027, riêng bốn trường nội trú liên cấp ở Ia Rvê, Ia Lốp, Buôn Đôn và Ea Rốk đã đón hơn 4.700 học sinh vùng biên, Mường Khương có 980 em hoàn cảnh khó khăn; nếu những con số ấy đi kèm với kết quả học tập tốt, tỷ lệ bỏ học giảm, đó sẽ là câu trả lời rõ ràng nhất cho hiệu quả chính sách. Cơ hội học tập vùng sâu đã được mở ra bằng bê tông, gạch ngói và bữa ăn nội trú; phần còn lại là trách nhiệm duy trì chất lượng, lắng nghe tiếng nói của thầy cô và học sinh, để đường đến trường an toàn hôm nay dẫn tới một tương lai bình đẳng hơn cho vùng biên ngày mai.
