Từ lớp học ghép heo hút đến tiếng trống khai giảng mới
Câu chuyện 53 học sinh bản Phú Lâm rời lớp học ghép giữa núi rừng để đến học tại một trường mới vùng biên với cơ sở vật chất trường học hiện đại là minh chứng sống động cho cách giáo dục vùng sâu có thể đổi thay khi hạ tầng được đầu tư đúng chỗ và đúng lúc.
Sáng 5/9, khi tiếng trống khai giảng học sinh vang lên tại Trường Phổ thông nội trú liên cấp Tiểu học - THCS Hương Khê ở xã Hương Khê, trong hơn 1.600 học sinh có mặt, 53 em từ bản Phú Lâm mang theo một hành trình khác biệt: lần đầu tiên đặt chân vào khuôn viên rộng lớn, khang trang, với đầy đủ phòng học, sân chơi, khu nội trú và nhà ăn. Đây không chỉ là một buổi lễ trang trọng; đó là ranh giới rõ ràng giữa một quá khứ tạm bợ và một tương lai học tập toàn diện hơn cho trẻ em vùng biên.
Trường nội trú mới được xây dựng trên diện tích hơn 5 ha với tổng mức đầu tư khoảng 160 tỷ đồng, gồm khu lớp học, khu hành chính, nhà đa năng, khu nội trú, nhà ăn, sân thể thao và các hạng mục phụ trợ. Đây là câu trả lời cụ thể cho câu hỏi: muốn nâng chất giáo dục vùng sâu, phải bắt đầu từ đâu.
Những lớp học ghép: giải pháp tạm thời và giới hạn không thể né tránh
Để hiểu ý nghĩa của ngôi trường mới vùng biên, phải nhìn thẳng vào quá khứ của Phú Lâm: một điểm trường nhỏ, lẻ loi giữa núi rừng, nơi lớp học ghép là phương án duy nhất để trẻ em không phải rời bản. Trong một phòng học, học sinh nhiều độ tuổi ngồi chung, hai chiếc bảng đen đặt ở hai đầu lớp, các nhóm quay lưng lại với nhau để tránh bị phân tán. Đó là hình ảnh vừa sáng tạo, vừa đầy bất công về cơ hội.
Giáo viên phải chuẩn bị hai chương trình, hai giáo án cho một lớp, liên tục chuyển đổi giữa nhóm lớn và nhóm nhỏ, tính toán từng phút để nhóm này tự học trong lúc nhóm kia được hướng dẫn. Con đường độc đạo gần 20 km, mặt đường lởm chởm đất đá, khiến mỗi chuyến đến lớp là một cuộc vượt thử thách, đặc biệt khi thời tiết bất lợi. Khi người lớn phải vật lộn như vậy để duy trì lớp, không thể đòi hỏi trẻ em vùng sâu có trải nghiệm học tập bình đẳng với bạn bè vùng thuận lợi.
Những lớp học ghép từng là giải pháp phù hợp với hoàn cảnh – giữ được học sinh ở lại trường, hạn chế bỏ học. Nhưng chính mô hình ấy cũng khóa chặt các em trong không gian học tập chật hẹp, ít bạn cùng trang lứa, gần như không có hoạt động trải nghiệm hay giao lưu. Nếu không thay đổi hạ tầng, mọi nỗ lực cải thiện chương trình, phương pháp chỉ là vá víu trên nền móng yếu.
Đường đất đá đến khuôn viên nội trú: một ngày khai giảng, hai thế giới
Hình ảnh các em nhỏ Phú Lâm vượt con đường đất đá để kịp dự khai giảng học sinh tại cơ sở học tập hiện đại mới cho thấy khoảng cách hạ tầng đang được thu hẹp theo nghĩa rất cụ thể. Con đường từ Phú Lâm đến trường hiện nay đang được nâng cấp, hứa hẹn những chuyến đi thuận lợi hơn cho giáo viên và học sinh. Khi đường tốt lên, quyết tâm đến lớp không còn là câu chuyện thử sức bền mà trở thành lựa chọn tự nhiên của trẻ và gia đình.
Ở sân trường nội trú Hương Khê, những bộ đồng phục mới, cờ đỏ sao vàng, pano, áp phích tạo nên bức tranh náo nức ngày tựu trường. Với học sinh Phú Lâm, mọi thứ gần như lạ lẫm: khuôn viên rộng, sân thể thao, nhà ăn, khu nội trú – những điều tưởng bình thường với học sinh thị trấn lại là trải nghiệm lần đầu của các em. Cậu bé Phan Minh Khang vui vẻ thừa nhận: “Trường mới đẹp quá, em vui lắm vì ở đây có nhiều bạn hơn điểm trường cũ”.
Ở một biên giới khác, học sinh Trường Phổ thông dân tộc nội trú Đakrông cũng bước vào năm học mới trong ngôi trường mới khang trang, được đầu tư với mức kinh phí lớn và đầy đủ cơ sở vật chất trường học hiện đại. Ở đó, học sinh các dân tộc Bru - Vân Kiều, Pa Cô trong trang phục truyền thống hoặc sơ mi trắng, quần sẫm màu, khăn quàng đỏ, đi vào cổng trường với nụ cười rạng rỡ. Hai bức tranh khác nhau về địa danh nhưng chung một điểm: chất lượng học tập của trẻ vùng biên đang được định nghĩa lại từ nền móng hạ tầng.
Cơ sở vật chất mới và những cơ hội học tập toàn diện cho vùng sâu
Điều dễ thấy nhất khi trẻ em Phú Lâm về học tại trường nội trú mới là sự thay đổi trong đời sống học đường hằng ngày: các em có thêm bạn bè, được học cùng lứa tuổi, có sân chơi, sân thể thao, nhà ăn, khu nội trú. Đây không chỉ là chuyện tiện nghi; đó là nền tảng để các em mạnh dạn hơn, giao tiếp tốt hơn, có thêm hoạt động tập thể, từ đó mở rộng hiểu biết và phát triển bản thân.
Những khó khăn của vùng bản dĩ nhiên không thể giải quyết chỉ bằng một ngôi trường. Nhưng việc đưa học sinh về học trong cơ sở giáo dục khang trang đã tạo điều kiện để khoảng cách về cơ hội học tập từng bước được thu hẹp. Theo lãnh đạo một trường nội trú vùng biên, việc đầu tư xây dựng trường học rộng rãi, hiện đại ở vùng khó khăn, vùng dân tộc thiểu số, vùng biên giới thể hiện rõ sự quan tâm của Nhà nước với giáo dục và mở ra môi trường học tập, rèn luyện tốt hơn cho học sinh.
Lợi ích không chỉ đến với trẻ. Ở các trường nội trú như Đakrông, phụ huynh yên tâm hơn vì con được ăn, ở, học ngay tại trường, có thầy cô sát cánh trong từng bữa ăn, giấc ngủ, phụ huynh không phải đi xa mỗi ngày để đưa đón con, dành được thời gian cho sản xuất và ổn định cuộc sống. Giáo dục vùng sâu muốn bền vững phải gắn với an sinh phụ huynh như vậy; nếu cha mẹ còn mưu sinh chật vật, mọi khẩu hiệu về khuyến học dễ trở nên xa xôi.
Từ một ngôi trường đến chiến lược giáo dục vùng biên
Trường Phổ thông nội trú liên cấp Tiểu học - THCS Hương Khê được hình thành trên cơ sở sáp nhập Trường Tiểu học Phú Gia và Trường THCS Phú Gia, tạo nên một trung tâm giáo dục mới cho cả khu vực, trong đó có bản Phú Lâm. Đây không phải là hành động mang tính tượng trưng; đó là sự tái cấu trúc mạng lưới giáo dục vùng sâu theo hướng tập trung, đủ lớn để đầu tư hiệu quả cơ sở vật chất trường học.
Ở một tỉnh biên giới khác, Trường Phổ thông dân tộc nội trú Đakrông là một trong bốn ngôi trường mới được xây dựng tại các xã biên giới trong giai đoạn đầu, cùng với các trường ở Hướng Phùng, Dân Hóa, Thượng Trạch; đến nay, các hạng mục thiết yếu của cả bốn trường cơ bản hoàn thành, sẵn sàng đón học sinh. Theo kế hoạch, giai đoạn 2 sẽ tiếp tục mở rộng tới 11 trường vùng biên khác, để ngày càng nhiều học sinh biên giới được học trong điều kiện tốt hơn.
Tương lai của 53 học sinh Phú Lâm còn nhiều thử thách. Khu nội trú của trường nội trú Hương Khê vẫn đang hoàn thiện, phụ huynh phải thuê chỗ ở tạm cho con và mong chờ ngày các em có nơi ăn ở ổn định. Nhưng khi con đường đến trường được nâng cấp, khi mái trường mới dần hoàn chỉnh, khi chính sách tiếp tục mở rộng thêm nhiều trường mới vùng biên, điều rõ ràng là: chúng ta không còn nói về “giáo dục vùng sâu” như một vùng tối bất biến, mà như một mặt trận đang chuyển động – nơi hạ tầng, chính sách và nỗ lực cộng đồng đang kịp thời gặp nhau.
