Thị trường mới cần bắt đầu từ nhu cầu thật
Phái sinh hàng hóa là các công cụ tài chính gắn với giá của hàng hóa cơ sở, giúp doanh nghiệp và người sản xuất phòng ngừa biến động giá thay vì chỉ đặt cược vào chiều tăng hoặc giảm. Việt Nam đang hoàn thiện khung pháp lý phái sinh trong lúc thúc đẩy xây dựng Trung tâm tài chính quốc tế tại TP.HCM và Đà Nẵng; đây là thời điểm thích hợp để thiết kế thị trường gắn với sản xuất, không chạy theo giao dịch thuần túy. Tại hội thảo trực tuyến Việt Nam – Vương quốc Anh về phát triển thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh, do phía Anh phối hợp với Boston Consulting Group tổ chức trong khuôn khổ chương trình Growth Gateway, đại diện cơ quan quản lý, tài chính, ngân hàng, doanh nghiệp và chuyên gia hai nước đã trao đổi về hướng phát triển. Hội thảo có 130 đại diện cơ quan quản lý Việt Nam tham dự. Quy mô tham gia cho thấy sự quan tâm đáng kể, nhưng thành công sẽ được đo bằng khả năng giúp người dùng quản lý rủi ro, chứ không phải số lượng giao dịch.
Ba ưu tiên phải đi cùng nhau
Định hướng thứ nhất là tạo công cụ quản trị rủi ro giá cho doanh nghiệp sản xuất, chế biến, xuất khẩu và người sản xuất. Sản phẩm phù hợp có thể giúp họ chủ động trước biến động, kiểm soát chi phí đầu vào và ổn định doanh thu; lợi ích này chỉ đến khi công cụ dễ hiểu, dễ tiếp cận và gắn với nhu cầu phòng hộ thực tế. Thứ hai, cần phát triển sản phẩm dựa trên những mặt hàng Việt Nam có thế mạnh như cà phê, gạo, cao su, hồ tiêu và hạt điều. Làm được vậy có thể hỗ trợ hình thành giá tham chiếu trong nước và cải thiện vị thế của hàng hóa Việt Nam trên thị trường hàng hóa quốc tế. Thứ ba, minh bạch, an toàn và bền vững phải là điều kiện thiết kế ngay từ đầu. Ba ưu tiên này bổ trợ lẫn nhau: có sản phẩm mà thiếu giám sát sẽ làm suy giảm niềm tin; có quy tắc chặt nhưng không đáp ứng nhu cầu doanh nghiệp thì khó tạo thanh khoản.
Hạ tầng và luật lệ quyết định độ tin cậy
Một hợp đồng phái sinh gắn với nông sản trong nước chỉ đáng tin khi thị trường vật chất phía sau cũng vận hành có chuẩn. Kho bãi, logistics, kiểm định chất lượng, giao nhận, thanh toán và dữ liệu cần kết nối đồng bộ để xác định hàng hóa, thực hiện giao dịch và đối chiếu giá một cách nhất quán. Cùng lúc, cơ chế giám sát giao dịch, thanh toán bù trừ và quản trị rủi ro phải đủ sức phát hiện thao túng, bảo vệ quyền lợi hợp pháp và xử lý nghĩa vụ khi một bên không thực hiện cam kết. Đây không phải phần phụ trợ của thị trường; chúng là điều kiện tạo niềm tin. Nếu giá phái sinh không liên hệ đáng tin cậy với hàng hóa vật chất, công cụ phòng hộ có thể trở thành nguồn rủi ro mới. Vì thế, hoàn thiện khung pháp lý cần đi đôi với năng lực giám sát và cơ sở dữ liệu, thay vì chỉ mở rộng danh mục sản phẩm.
Hợp tác quốc tế cần chuyển thành năng lực trong nước
Hợp tác Việt – Anh tập trung vào chia sẻ kinh nghiệm, hoàn thiện pháp lý, nâng cao năng lực quản trị rủi ro và phát triển sản phẩm; mục tiêu được nêu là từng bước đưa sản phẩm gắn với thế mạnh hàng hóa Việt Nam lên niêm yết, giao dịch ở thị trường quốc tế. Trước đó, phía Anh đã trao Bộ Công Thương báo cáo nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế để phục vụ quá trình hoàn thiện chính sách. Đây là đầu vào hữu ích, nhưng không thể thay thế năng lực nội địa: nhân sự hiểu sản phẩm, doanh nghiệp biết sử dụng công cụ phòng hộ, hệ thống thanh toán bù trừ đáng tin cậy và cơ quan quản lý đủ khả năng giám sát. Nếu các năng lực ấy được xây dựng song song, thị trường phái sinh có thể bổ sung một cấu phần thiết thực cho Trung tâm tài chính quốc tế và thúc đẩy dịch vụ tài chính, công nghệ, dữ liệu, kho vận. Kết luận rõ ràng: ưu tiên đúng không phải mở giao dịch nhanh nhất, mà là xây dựng niềm tin để giao dịch phục vụ nền kinh tế thực.
