Nguồn lực lớn, tiến độ còn chậm
Giải ngân kinh phí khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là quá trình đưa dự toán ngân sách vào các nhiệm vụ cụ thể, đồng thời bảo đảm tiền được sử dụng đúng mục tiêu và tạo ra sản phẩm có thể đánh giá. Đến ngày 26/10, tổng dự toán được sử dụng trên cả nước là 52.680,28 tỷ đồng, nhưng mới giải ngân 21.693,48 tỷ đồng, tương đương 41,18%. Hơn 30.000 tỷ đồng còn lại khiến những tháng cuối năm trở thành cuộc chạy đua về năng lực thực hiện, chứ không chỉ là hoàn tất thủ tục. Ngày 27/10, Bộ Khoa học và Công nghệ tổ chức hội nghị trực tuyến với các Sở Khoa học và Công nghệ để đánh giá tiến độ, trao đổi kinh nghiệm và tìm cách tháo gỡ vướng mắc. Áp lực tăng tốc là có thật, nhưng chạy theo tỷ lệ mà thiếu sản phẩm hữu ích sẽ biến mục tiêu giải ngân thành một con số hình thức.
Khoảng cách địa phương phơi bày bài toán hấp thụ
Ở khối địa phương, dự toán được sử dụng là 28.032,79 tỷ đồng; đã giải ngân 10.789,36 tỷ đồng, đạt 38,49%, còn 17.243,43 tỷ đồng chưa được đưa vào thực hiện. Khoảng cách giữa các lĩnh vực cũng đáng lưu ý: giải ngân khoa học, công nghệ đạt 47,15%, trong khi kinh phí đổi mới sáng tạo mới đạt 27,54% và chuyển đổi số đạt 30,23% tại địa phương. Nếu cùng hoạt động trong một khung quản lý mà kết quả khác nhau đáng kể, không thể quy mọi chậm trễ cho thủ tục. Khả năng chuẩn bị nhiệm vụ, năng lực tổ chức và mức độ chủ động của cơ quan thực hiện cần được xem xét nghiêm túc. Tỷ lệ thấp vì thế đặt ra câu hỏi kép: nguồn lực có được hấp thụ đủ nhanh không, và phần đã chi có chuyển thành giá trị tương xứng không?
Tháo gỡ thủ tục phải đi cùng trách nhiệm đầu ra
Tháo gỡ vướng mắc là cần thiết, nhưng nới quy trình để đẩy tiền đi nhanh không thể là đích đến. Ngân sách nghiên cứu cần được sử dụng có trọng tâm, gắn với kết quả và hiệu quả nhiệm vụ; kinh phí cấp tiếp nên dựa trên đánh giá tiến độ, còn tổ chức chủ trì phải chịu trách nhiệm về sản phẩm đã cam kết. Đây là nguyên tắc giúp cân bằng hai rủi ro: trì hoãn khiến nhiệm vụ mất thời gian, còn giải ngân hình thức tạo tỷ lệ đẹp mà không tạo thêm năng lực công nghệ hay nền tảng số. Việc tháo gỡ vì vậy nên tập trung vào vướng mắc cụ thể, không làm suy yếu khâu đánh giá. Quan trọng hơn, kết quả đầu ra cần được xác định đủ rõ để cơ quan quản lý biết khoản chi đã tạo ra điều gì và có thể tiếp tục ứng dụng ra sao.
Tăng tốc có kỷ luật trong chặng cuối năm
Bước tiếp theo phải bắt đầu bằng việc rà soát nguyên nhân chậm giải ngân, phân biệt trở ngại khách quan với hạn chế trong tổ chức thực hiện. Bộ Khoa học và Công nghệ đề nghị địa phương cập nhật số liệu hằng tuần, phối hợp Kho bạc Nhà nước đối soát dữ liệu; với khoản bổ sung từ ngân sách trung ương được xác định không thể giải ngân trong năm, địa phương cần đề xuất hủy dự toán hoặc hoàn trả để cấp có thẩm quyền điều chỉnh sang nhiệm vụ có khả năng hấp thụ tốt hơn. Cách làm này thực tế hơn việc giữ vốn ở những dự án chưa sẵn sàng chỉ để tránh giảm tỷ lệ. Kết luận cần rõ: giải ngân khoa học công nghệ phải tăng tốc, nhưng tốc độ chỉ có ý nghĩa khi đi cùng sản phẩm, hiệu quả và trách nhiệm giải trình. Thành công không nằm ở việc tiêu hết ngân sách, mà ở việc biến nguồn lực thành kết quả có giá trị.
