Giải ngân vốn đầu tư công: Tiền đang chờ dự án, không phải ngược lại
Giải ngân vốn đầu tư công là quá trình chuyển nguồn vốn đã được Nhà nước phê duyệt thành khối lượng công trình cụ thể thông qua các bước chuẩn bị, đấu thầu, thi công, nghiệm thu và thanh toán, từ đó bơm tiền thực vào nền kinh tế, tạo việc làm, hạ tầng và sức cầu mới. Sau 7 tháng, cả nước mới giải ngân khoảng 41,9% kế hoạch, tương ứng hơn 425.000 tỷ đồng, trong khi quy mô kế hoạch đầu tư công vượt 1 triệu tỷ đồng. Điều này có nghĩa hơn 580.000 tỷ đồng vẫn “nằm trên giấy”, chưa chảy vào nền kinh tế dù nhu cầu vốn cho hạ tầng và sản xuất là rất lớn. Áp lực bây giờ không phải thiếu tiền, mà là dám thừa nhận những tắc nghẽn dự án và thay đổi cách quản lý dự án.
Theo Bộ Tài chính, đến ngày 31/7, cả nước giải ngân hơn 445.000 tỷ đồng vốn đầu tư công, đạt gần 42% kế hoạch Thủ tướng giao, tăng 3,6 điểm phần trăm và cao hơn 86.800 tỷ đồng so với cùng kỳ. Đây là tín hiệu tích cực, nhưng chưa đủ khi bình quân 5 tháng còn lại phải giải ngân khoảng 117.500 tỷ đồng mỗi tháng mới hoàn thành kế hoạch năm. Nếu không thay đổi cấu trúc quy trình, việc “chạy nước rút” cuối năm sẽ lặp lại vòng luẩn quẩn: dồn việc, tăng rủi ro lãng phí, giảm chất lượng công trình và làm méo mó tín hiệu giải ngân vốn đầu tư công.
Những tắc nghẽn dự án: Từ mặt bằng, vật liệu đến thủ tục và ODA
Nhìn thẳng vào sự thật, tiến độ xây dựng chậm không phải vì một hai sự cố thời tiết hay thiếu vài văn bản hướng dẫn. Những tắc nghẽn dự án mang tính cấu trúc đã được chỉ ra: thiếu nguồn cung vật liệu xây dựng, giá nguyên vật liệu và nhiên liệu tăng khiến nhiều hợp đồng phải điều chỉnh; công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng kéo dài do điều chỉnh quy hoạch, phát sinh diện tích thu hồi đất, di dời hạ tầng kỹ thuật hoặc người dân chưa đồng thuận. Trong tháng 7, mưa kéo dài tại nhiều địa phương cũng khiến thi công, vận chuyển vật liệu, nghiệm thu và thanh toán vốn bị chậm. Nói cách khác, chúng ta đang để các “điểm nghẽn có thể dự báo” trở thành lý do biện minh quen thuộc cho mọi sự chậm trễ.
Không chỉ các dự án đang triển khai bị kéo chân, mà nhiều dự án mới vẫn loay hoay trong khâu thủ tục: hoàn thiện hồ sơ đầu tư, lựa chọn nhà thầu. Các dự án ODA chịu thêm tầng phức tạp từ quy trình đấu thầu, giải ngân với nhà tài trợ và biến động tỷ giá làm tăng chi phí. Điều này làm giảm sức hút của vốn ODA, đồng thời kéo dài thời gian triển khai. Theo phân tích của các chuyên gia, nếu chỉ tháo gỡ từng phần nhỏ lẻ, “bottlenecks in the investment process need to be resolved decisively. If obstacles are removed piecemeal, it will be difficult to create a strong wave of investment”.
‘Đường găng’ trong quản lý dự án: Xác định đúng, giải ngân mới nhanh
Cách tiếp cận giải ngân vốn đầu tư công hiện nay vẫn nặng về “chạy theo tỷ lệ” hơn là quản trị theo đường găng. Trong quản lý dự án, đường găng là chuỗi các công việc then chốt quyết định tiến độ tổng thể; nếu chậm ở đây, cả dự án sẽ chậm. Theo các phân tích, cần rà soát nghiêm quy trình đầu tư, nhận diện những khâu nghẽn, và tập trung xử lý các giai đoạn mang tính quyết định tiến độ. Điều này đòi hỏi các chủ đầu tư, ban quản lý dự án phải chuyển từ cách nghĩ “đủ thủ tục là xong” sang “tối ưu đường găng” – ưu tiên giải phóng mặt bằng, phê duyệt thiết kế, lựa chọn nhà thầu và tổ chức thi công như một chuỗi liên hoàn, có timeline rõ ràng.
Một điểm đáng chú ý là kỷ luật quản lý dự án cần được siết chặt. Cả quá trình từ chính sách, thủ tục đến giải ngân phải được theo dõi thường xuyên, có hệ thống giám sát, kiểm tra, nhắc nhở và đánh giá. Khi tiến độ xây dựng được kiểm soát theo đường găng và trách nhiệm gắn với từng mốc công việc cụ thể, các bên liên quan khó có thể “đổ lỗi vòng quanh”. Khi đó, mỗi ngày chậm tiến độ đều có địa chỉ chịu trách nhiệm. Đây mới là cách quản lý dự án nghiêm túc, thay vì chỉ chạy theo tổng tỷ lệ giải ngân cuối năm.
Chấm điểm KPI giải ngân: Công cụ mạnh nhưng không phải cây đũa thần
Việc áp dụng hệ thống chấm điểm kết quả giải ngân vốn đầu tư công theo Quyết định 1129 là một bước tiến về quản trị. Hệ thống này đánh giá theo tháng, quý và năm, dựa trên tỷ lệ giải ngân, mức độ hoàn thành kế hoạch, cập nhật dữ liệu và chấp hành chế độ báo cáo; đồng thời cộng, trừ điểm khi điều chuyển kế hoạch vốn. Kết quả được chia thành bốn mức, công khai trên các cổng thông tin, tạo sức ép minh bạch đối với bộ, ngành, địa phương giải ngân chậm. Phương án chấm điểm sẽ được chạy thử đối với các kỳ báo cáo tháng 7, 8 và 9. Đây là “cây gậy và củ cà rốt” cần thiết, nhưng nếu chỉ dừng ở chấm điểm thì sẽ biến KPI thành một cuộc đua tỷ lệ, không phải đua chất lượng.
Chính các chuyên gia cũng nhấn mạnh KPI chỉ là công cụ quản trị; muốn hiệu quả phải đồng thời đổi mới quy trình chuẩn bị dự án, thẩm định, phân bổ vốn, quản lý dòng tiền và đánh giá kết quả. Nói cách khác, chấm điểm không thay thế cho cải cách thể chế. Nếu hệ thống vẫn chậm trong phê duyệt thiết kế, ách tắc trong giải phóng mặt bằng và lúng túng với thủ tục ODA, thì dù bảng xếp hạng có đẹp đến đâu, hơn 580.000 tỷ đồng vẫn khó chảy đúng nhịp vào nền kinh tế.
Không dồn việc cuối năm: Thiết kế lại nhịp giải ngân để tăng sức bật kinh tế
Một thực tế được chỉ ra là giải ngân vốn đầu tư công thường tăng mạnh từ tháng 9 đến tháng 12, dẫn tới hiện tượng “nén việc” vào cuối năm. Điều này không chỉ tạo áp lực cho nhà thầu, cơ quan quản lý mà còn làm tăng rủi ro lãng phí, giảm chất lượng công trình khi phải chạy tiến độ. Theo phân tích, kết quả 7 tháng đầu năm dù chưa đạt kỳ vọng nhưng cho thấy dòng vốn không bị “đóng băng” mà mới chỉ chậm nhịp; vì vậy có thể kỳ vọng tốc độ sẽ tăng lên từ nay đến cuối năm. Vấn đề là chúng ta có dám thiết kế lại kế hoạch để giải ngân đều, ổn định hơn, hay tiếp tục chấp nhận mô hình “đầu năm bàn giấy, cuối năm cuống cuồng thi công”.
Tăng 18,4% so với cùng kỳ về giải ngân là một điểm sáng, cho thấy nhu cầu tổng cầu của nền kinh tế đang cải thiện, kéo theo tổng cung và tăng trưởng. Nhưng để vốn đầu tư công trở thành động lực thật sự, cần chuyển trọng tâm từ “đẩy tiền ra” sang “tạo hiệu ứng lan tỏa”. Điều này chỉ xảy ra khi các dự án được tập trung vào hạ tầng then chốt, giải quyết triệt để tắc nghẽn dự án, kiểm soát tiến độ xây dựng theo đường găng và siết kỷ luật quản lý dự án. Nếu làm được, hơn 580.000 tỷ đồng còn lại không chỉ là con số trên giấy, mà sẽ trở thành dòng máu mới cho nền kinh tế trong những năm tới.
