Công nghệ hỗ trợ, con người chịu trách nhiệm
AI trong tòa soạn là việc sử dụng trí tuệ nhân tạo để hỗ trợ các khâu sản xuất, xử lý và phân phối thông tin, trong khi con người vẫn kiểm chứng nội dung và chịu trách nhiệm về những gì được xuất bản. Đây là ranh giới cần được giữ vững khi các cơ quan báo chí tăng tốc chuyển đổi số báo chí. AI có thể phiên âm phỏng vấn, tóm tắt tài liệu, dịch thuật, phân loại dữ liệu và tạo bản thảo ban đầu; tự động hóa việc lặp lại có thể giúp phóng viên dành thêm thời gian cho điều tra, phân tích, xác minh và gặp gỡ nhân vật. Nhưng tốc độ không bảo đảm độ chính xác. Công cụ có thể bịa thông tin nghe hợp lý, bỏ sót ngữ cảnh hoặc tái tạo thiên kiến từ dữ liệu. Vì thế, giao việc cho AI không đồng nghĩa giao trách nhiệm. Con người phải kiểm tra nguồn, đánh giá kết quả và quyết định liệu nội dung có đủ căn cứ để đến với độc giả hay không.
Mục tiêu rõ ràng giúp công nghệ có ích
Mua công cụ trước rồi mới tìm việc để dùng là cách dễ biến chuyển đổi số thành một cuộc trình diễn. AI chỉ tạo ra hiệu quả khi tòa soạn xác định vấn đề cụ thể cần giải quyết: rút ngắn thời gian phiên âm, tìm mẫu dữ liệu, hay đưa nội dung phù hợp đến đúng nhóm độc giả. Mỗi ứng dụng cần có tiêu chí đánh giá, thay vì được xem là thành công chỉ vì tạo ra sản phẩm nhanh. Tại phiên thảo luận của chương trình học bổng “Africa Elevate” thuộc INMA ngày 22/10/2026, Ken Ngaruiya, CEO Mediamax Network Limited, nhấn mạnh lãnh đạo cần giải thích lý do thay đổi, lắng nghe nhân viên và đưa ra một định hướng dễ hiểu. Lời khuyên này chạm đúng điểm yếu của nhiều dự án công nghệ: nhân viên khó tham gia nếu không biết mục tiêu là gì, tiến độ ra sao và công việc của họ sẽ thay đổi thế nào. Mục tiêu chung cần đi cùng kết quả bước đầu có thể nhìn thấy.
Chuyển đổi số phải đi qua mọi vị trí
Chuyển đổi số báo chí không thể bị khoanh thành dự án riêng của bộ phận công nghệ. Phóng viên, biên tập viên, nhân sự sản phẩm, phân phối và quản lý đều tác động đến cách AI được lựa chọn, dùng và kiểm soát. Khi người trực tiếp làm việc cùng công cụ được hỏi ý kiến, họ có thể chỉ ra điểm nghẽn thực tế mà kế hoạch từ cấp lãnh đạo dễ bỏ qua. Năng lực số cần được phát triển ở mọi cấp, từ nhân viên mới đến quản lý cấp cao, để sáng kiến không chỉ đi theo chỉ đạo từ trên xuống. Điều đó cũng giúp tòa soạn phát hiện sớm rủi ro, chia sẻ cách làm hiệu quả và xác định ai chịu trách nhiệm ở mỗi khâu. Chiến lược chuyển đổi số báo chí được phê duyệt tại Quyết định 348/QĐ-TTg ngày 6/4/2023 đặt mục tiêu xây dựng cơ quan báo chí chuyên nghiệp, nhân văn, hiện đại, đồng thời nâng trải nghiệm độc giả và phát triển nội dung số. Những mục tiêu ấy đòi hỏi thay đổi cách làm việc, không chỉ sắm thêm phần mềm.
Kỹ năng số là điều kiện để khai thác AI
Kỹ năng số nhà báo không dừng ở khả năng viết câu lệnh cho công cụ. Người làm báo cần biết chọn việc phù hợp để giao cho AI, bảo vệ dữ liệu, đánh giá nguồn tin, phân tích dữ liệu và nhận ra khi nào phải quay lại tài liệu gốc. Kỹ năng kiểm chứng càng quan trọng khi hình ảnh, âm thanh và văn bản có thể được tạo hoặc chỉnh sửa bằng công nghệ. Đào tạo vì thế không thể kết thúc sau vài buổi hướng dẫn. Tòa soạn cần đặt quy định nội bộ về dữ liệu được phép đưa vào công cụ, cách kiểm tra đầu ra và trách nhiệm của người duyệt bài. Một cách triển khai thận trọng là thử nghiệm ở phạm vi hẹp, rồi đánh giá chất lượng, thời gian tiết kiệm, chi phí vận hành và vấn đề phát sinh trước khi mở rộng. Việc phối hợp giữa cơ quan báo chí, cơ sở đào tạo, tổ chức nghiên cứu và doanh nghiệp công nghệ cũng cần tiếp tục để phát triển kỹ năng và giải pháp phù hợp với tiếng Việt.
Hiệu quả nằm ở cách con người dùng AI
Tranh luận về con người và AI thường bị kéo về câu hỏi công nghệ sẽ thay thế bao nhiêu việc làm. Với tòa soạn, câu hỏi hữu ích hơn là AI đang giúp đội ngũ phục vụ độc giả tốt hơn ở khâu nào, và ai có quyền kiểm tra kết quả. Tự động hóa có giá trị khi giải phóng thời gian cho công việc đòi hỏi phán đoán, tiếp xúc con người và trách nhiệm công chúng, chứ không phải khi chỉ làm quy trình trông hiện đại hơn. Vì vậy, lãnh đạo cần đặt mục tiêu cụ thể, nhân viên ở mọi cấp cần tham gia, còn kỹ năng số phải được bồi đắp liên tục. AI có thể xử lý dữ liệu và việc lặp lại, nhưng không thể thay thế sự kiểm chứng, độc lập và trách nhiệm nghề nghiệp. Tòa soạn nào coi con người là người vận hành lẫn người chịu trách nhiệm sẽ có cơ hội biến công nghệ thành năng lực báo chí thực chất; nếu không, công cụ mới chỉ làm sai sót chạy nhanh hơn.
