Thước đo phải là lợi ích, không phải số dự án
Hiệu quả AI là mức độ công nghệ cải thiện những kết quả cụ thể cho người dân, doanh nghiệp và tổ chức, chứ không phải số lượng mô hình, chiến lược hay hệ thống được công bố. Tại lễ khai mạc Tuần lễ Số Quốc tế Việt Nam 2026 ở Quảng Ninh ngày 28/10, Bộ trưởng Vũ Hải Quân đặt ra đúng thước đo ấy: dịch vụ công tốt hơn, năng suất cao hơn, doanh nghiệp vững mạnh hơn và chất lượng cuộc sống được cải thiện. Đây là cách nhìn cần thiết khi AI vừa mở ra cơ hội tăng trưởng, vừa kéo theo rủi ro mới và nguy cơ nới rộng khoảng cách phát triển. Nếu người dân vẫn mất thời gian với thủ tục, còn doanh nghiệp không thấy quy trình hay năng suất được cải thiện, thì việc triển khai công nghệ chưa thể xem là thành công. Chuyển đổi AI vì thế phải đi xa hơn các dự án riêng lẻ, hướng đến thay đổi cách toàn bộ nền kinh tế và xã hội vận hành.
VASS đặt dữ liệu và chất lượng nghiên cứu vào trọng tâm
Ngày 2/11/2026, Ban Chỉ đạo về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số của Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam (VASS) họp đánh giá việc thực hiện Nghị quyết 57-NQ/TW từ tháng 6 và xác định nhiệm vụ tiếp theo. VASS xác định khai thác dữ liệu, ứng dụng trí tuệ nhân tạo và nâng cao chất lượng nghiên cứu là những trọng tâm. Đây là lựa chọn phù hợp với đặc thù của một tổ chức nghiên cứu: công nghệ phải giúp kết nối tri thức, hỗ trợ quản lý và nâng giá trị sản phẩm khoa học, thay vì chỉ chuyển tài liệu giấy thành tệp số. Chủ tịch VASS yêu cầu nối cơ sở dữ liệu tổng thể với dữ liệu chuyên ngành, chuẩn hóa dữ liệu và phát triển công cụ AI trên nền tảng dữ liệu của Viện. Mục tiêu đáng chú ý không phải có thêm một ứng dụng, mà là giúp nhà nghiên cứu tìm, đối chiếu và sử dụng tri thức hiệu quả hơn.
Bức tranh triển khai có tiến độ nhưng cũng cho thấy vì sao số liệu hoàn thành nhiệm vụ chưa đủ để kết luận chuyển đổi số đã tạo tác động. Tính đến ngày 31/10/2026, VASS được giao 140 nhiệm vụ: 71 nhiệm vụ hoàn thành, 67 nhiệm vụ thực hiện thường xuyên và 2 nhiệm vụ đang triển khai, sắp đến hạn. Trong kế hoạch cao điểm 100 ngày, 15 trong 27 nhiệm vụ thuộc 8 nhóm công việc đã hoàn thành tính đến ngày 30/10; 12 nhiệm vụ còn đang triển khai. Các con số này phản ánh kỷ luật thực hiện, nhưng chưa cho biết dữ liệu được khai thác đến đâu hay nghiên cứu được cải thiện thế nào. Bởi vậy, yêu cầu chuyển từ xây dựng hệ thống và số hóa tài liệu sang tạo giá trị thực tế là điểm then chốt, không phải một khẩu hiệu phụ.
Khoảng cách nằm ở khâu dùng công nghệ
Khoảng cách giữa tham vọng và kết quả đã hiện rõ trong chính những điểm nghẽn VASS nêu ra: cơ sở dữ liệu tổng thể chưa vận hành đồng bộ, dữ liệu chuyên ngành còn phân tán, mức độ khai thác nền tảng số không đồng đều và một số thủ tục hành chính điện tử chưa thông suốt. Những vướng mắc về tài chính, đầu tư, mua sắm và thuê dịch vụ công nghệ thông tin cũng có thể làm chậm việc biến kế hoạch thành công cụ hoạt động. Vì thế, đánh giá chuyển đổi số bằng số hệ thống hay tỷ lệ tài liệu đã số hóa sẽ dễ tạo cảm giác tiến bộ mà không chứng minh được tác động. Cần theo dõi dữ liệu có được kết nối và dùng thường xuyên hay không, thủ tục có thuận tiện hơn không, và công cụ AI có hỗ trợ quản lý, nghiên cứu bằng kết quả kiểm chứng được hay không. Đó mới là những dấu hiệu cho thấy công nghệ đã rời khỏi giai đoạn đầu tư để đi vào công việc.
Hai cấp độ trong thông điệp của Bộ trưởng và VASS bổ sung cho nhau. Bộ trưởng đặt mục tiêu xã hội rộng: dịch vụ công, năng suất doanh nghiệp và chất lượng sống. VASS cụ thể hóa bài toán bên trong một cơ quan nghiên cứu: kết nối dữ liệu, ứng dụng AI và nâng chất lượng nghiên cứu. Muốn đối chiếu hai tầng này, mỗi dự án cần gắn với kết quả đầu ra rõ ràng trước khi triển khai, rồi đánh giá lại sau khi đưa vào sử dụng. Nếu không, việc nhân rộng AI có thể chỉ nhân rộng hệ thống rời rạc. Chính Bộ trưởng cũng kêu gọi chuyển từ các dự án AI riêng lẻ sang chuyển đổi trên phạm vi toàn nền kinh tế - xã hội. Điều đó đòi hỏi phối hợp giữa hạ tầng, quản trị dữ liệu, kỹ năng con người và trách nhiệm giải trình về kết quả.
Từ kế hoạch đến bằng chứng về tác động
Bước tiếp theo cần là một chu trình đánh giá gắn với từng mục tiêu: xác định vấn đề, đo hiện trạng, triển khai công nghệ, rồi kiểm tra lợi ích và điều chỉnh. Với cơ quan quản lý, câu hỏi là người dân có nhận dịch vụ tốt hơn và doanh nghiệp có tăng năng suất hay không. Với VASS, cần nhìn vào mức độ dữ liệu được chuẩn hóa, kết nối và khai thác, đồng thời xem các công cụ AI có nâng chất lượng quản lý và nghiên cứu hay không. Đây không phải lời kêu gọi thêm chỉ tiêu hình thức; đó là cách phân biệt một dự án đã hoàn thành thủ tục với một giải pháp thực sự hữu ích. Kế hoạch tổng thể chuyển đổi số của VASS giai đoạn 2026–2030 đã được ban hành, tạo nền tảng cho việc triển khai có trọng tâm. VIDW 2026 cũng hướng tới chuyển các cam kết về kết nối, quản trị và ứng dụng AI thành chương trình hành động cụ thể.
Kết luận, công nghệ không tự tạo ra hiệu quả chỉ vì được triển khai ở quy mô lớn hoặc gắn nhãn AI. Tuyên bố của Bộ trưởng Vũ Hải Quân cung cấp chuẩn đánh giá hướng ra xã hội; trọng tâm của VASS cho thấy muốn đạt chuẩn ấy phải bắt đầu từ dữ liệu có thể dùng được và nghiên cứu có chất lượng. Khoảng cách giữa mục tiêu và kết quả sẽ chỉ thu hẹp khi cơ quan, đơn vị theo dõi không chỉ việc đã cài đặt hay số hóa, mà cả thay đổi trong dịch vụ, năng suất và chất lượng công việc. Một ứng dụng trí tuệ nhân tạo đáng nhân rộng phải chứng minh được giá trị đó bằng kết quả cụ thể.
