Đề xuất chuyển EVN: Không chỉ là chuyện “đổi chủ”
Việc Bộ Công Thương đề xuất chuyển quyền đại diện chủ sở hữu vốn nhà nước tại Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) từ Bộ Tài chính sang mình là bước điều chỉnh cấu trúc quản trị nhằm gắn liền quản lý ngành điện với quản lý doanh nghiệp trụ cột, trong bối cảnh tái cấu trúc EVN, điều chỉnh Quy hoạch Điện VIII và yêu cầu bảo đảm an ninh năng lượng Việt Nam ngày càng cấp bách.
Đề xuất này xuất hiện trong báo cáo của Bộ Công Thương về bảo đảm cung ứng điện giai đoạn 2026-2030 và điều hành Quy hoạch Điện VIII. Hiện nay, Bộ Tài chính đang thực hiện quyền đại diện chủ sở hữu vốn nhà nước tại EVN, trong khi quản lý nhà nước về ngành điện lại thuộc Bộ Công Thương. Sự “lệch pha” này khiến việc điều hành quy hoạch, nhất là khi phải điều chỉnh Quy hoạch Điện VIII theo hai bước, trở nên nặng tính phối hợp hơn là tập trung quyết định.
Theo báo cáo, mục tiêu chuyển EVN về Bộ Công Thương là tập trung nguồn lực, rút ngắn khâu phối hợp và tăng khả năng tổ chức thực hiện quy hoạch trong bối cảnh nhu cầu điện tăng nhanh, còn nhiều dự án nguồn và lưới điện chậm tiến độ. Đây không phải động tác hành chính đơn thuần, mà là lựa chọn kiến trúc quyền lực mới cho ngành điện.
Tái cấu trúc EVN dưới bóng Nghị quyết 79: Mạnh hơn nhưng phải mạnh đúng chỗ
Trọng tâm của tái cấu trúc EVN không phải là đổi tên, đổi sơ đồ tổ chức hay chuyển vài đầu mối pháp nhân; đó là tái cấu trúc những năng lực chiến lược cần thiết để bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia. Nghị quyết 79 của Bộ Chính trị yêu cầu xây dựng doanh nghiệp nhà nước lớn, hiện đại, có năng lực cạnh tranh và dẫn dắt trong các ngành then chốt, trong đó điện lực là trụ cột.
Trong hơn ba thập niên, mô hình phát triển tập trung với vai trò nòng cốt của EVN đã đưa Việt Nam từ tình trạng thường xuyên thiếu điện thành hệ thống điện hàng đầu khu vực. Nhưng bối cảnh đã thay đổi: thị trường điện từng bước hình thành, chuyển dịch năng lượng tăng tốc, nhu cầu huy động nguồn lực xã hội cho đầu tư điện ngày càng lớn. Nếu tiếp tục giữ cấu trúc cũ, EVN sẽ bị kẹt giữa vai trò doanh nghiệp thị trường và nhiệm vụ bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia.
Chính vì vậy, Nghị quyết 79 nhìn kinh tế nhà nước như tổng thể các nguồn lực do nhà nước nắm giữ để phục vụ mục tiêu phát triển, ổn định vĩ mô, quốc phòng và an ninh. Trong cách tiếp cận này, EVN không chỉ là doanh nghiệp kinh doanh điện; hạ tầng và năng lực mà tập đoàn quản lý gắn trực tiếp với hoạt động của nền kinh tế, đời sống xã hội và các hạ tầng thiết yếu khác. Câu hỏi cốt lõi là: làm EVN mạnh đến đâu, mạnh ở phần nào, và nhà nước giữ, mở, tách, phối hợp ra sao để vừa bảo đảm thị trường cạnh tranh, vừa giữ chắc an ninh năng lượng.
Áp lực phụ tải và Quy hoạch Điện VIII: Vì sao cần “siết” lại đầu mối
Nguyên nhân sâu hơn của đề xuất chuyển EVN về Bộ Công Thương nằm ở sức ép vận hành hệ thống điện. Sáu tháng đầu năm 2026, sản lượng điện sản xuất và nhập khẩu toàn hệ thống đạt 171,54 tỷ kWh, tăng 9,85% so với cùng kỳ 2025. Trong đợt nắng nóng cuối tháng 6, công suất cực đại đạt tới 57.537 MW. Đây là những con số cho thấy hệ thống điện đang chạy rất sát biên an toàn.
Điều chỉnh Quy hoạch Điện VIII đặt ra yêu cầu đầu tư rất lớn cho nguồn và lưới điện đến 2030, trong khi nhiều dự án đang chậm tiến độ. Cơ cấu huy động hiện nay vẫn dựa nhiều vào nhiệt điện than: sáu tháng đầu năm 2026, nhiệt điện than chiếm khoảng 54,5% sản lượng huy động, thủy điện 21%, năng lượng tái tạo 12,9%, tua bin khí 8% và điện nhập khẩu khoảng 3,5%. Đó là bức tranh cho thấy Việt Nam chưa thể “thoát” nhanh khỏi nguồn điện nền truyền thống, dù áp lực chuyển dịch xanh rất lớn.
Để đối phó ngắn hạn, Bộ Công Thương đề xuất điều chỉnh Quy hoạch Điện VIII theo hai bước: cập nhật theo Nghị quyết 253/2025/QH15, có thể bổ sung dự án nhiệt điện than mới để bù các dự án LNG, than chậm tiến độ, đồng thời bổ sung nguồn năng lượng tái tạo triển khai nhanh; sau đó mới điều chỉnh tổng thể theo Luật Quy hoạch. Việc gom cả quyền quản lý ngành điện lẫn quyền chủ sở hữu EVN về cùng một bộ giúp rút ngắn chuỗi phê duyệt, giảm độ trễ khi phải xoay trục quy hoạch liên tục.
An ninh năng lượng Việt Nam: EVN mạnh nhưng không được độc quyền quyền lực
An ninh năng lượng Việt Nam không chỉ là “đủ điện”, mà là khả năng duy trì vận hành khi hệ thống gặp sự cố: đủ nguồn, an toàn, dự phòng, linh hoạt, chống chịu, phục hồi. Thực tế đã chứng minh: bão Yagi năm 2024 từng làm hơn 5,7 triệu khách hàng bị ảnh hưởng; đến sáng 9/9/2024, khoảng 4,2 triệu khách hàng đã được khôi phục cấp điện, đạt 73,7%. Những con số này cho thấy mỗi cú trượt của hệ thống điện lập tức chạm tới đời sống người dân.
Vấn đề là EVN mạnh không có nghĩa EVN phải sở hữu nhiều hơn. Quan trọng hơn là EVN phải mạnh đúng những năng lực nhà nước cần để bảo đảm an toàn hệ thống điện. Nghị quyết 70 về bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia và Nghị quyết 79 về phát triển kinh tế nhà nước cùng nhấn mạnh yêu cầu phát triển thị trường năng lượng cạnh tranh, minh bạch, đồng thời nhà nước giữ quyền kiểm soát với các hạ tầng năng lượng chiến lược.
Từ năm năng lực chiến lược, có thể xác lập bốn định hướng tái cấu trúc EVN: giữ, mở, tách, phối hợp. Nói cách khác, EVN nên tiếp tục giữ vai trò chủ đạo ở những khâu gắn với an ninh hệ thống; mở cho khu vực tư nhân tham gia ở những phân khúc thị trường cạnh tranh; tách các chức năng dễ xung đột lợi ích; và phối hợp với các doanh nghiệp khác trong vận hành hệ thống. Đưa EVN về Bộ Công Thương chỉ là bước đầu, nếu không đi cùng cải cách quản trị, tách bạch chức năng và tăng minh bạch, nguy cơ “vừa đá bóng vừa thổi còi” trong quản lý ngành điện vẫn còn.
Từ tái cấu trúc EVN đến mục tiêu top 500: Cơ hội hay bẫy kỳ vọng?
Tại một cuộc họp gần đây, lãnh đạo Chính phủ nhấn mạnh tái cấu trúc EVN nhằm xây dựng doanh nghiệp trở thành tập đoàn kinh tế mạnh, quy mô lớn, có năng lực cạnh tranh cao là mục tiêu chiến lược, xuyên suốt; đến năm 2030, EVN phấn đấu nằm trong nhóm ba doanh nghiệp Việt Nam có mặt trong top 500 doanh nghiệp lớn nhất thế giới. Tham vọng này gắn chặt với việc thực hiện Nghị quyết 79 về phát triển kinh tế nhà nước và Nghị quyết 70 về an ninh năng lượng.
Nếu làm tốt, Bộ Công Thương quản lý trực tiếp EVN có thể giúp thiết kế một “EVN phiên bản mới”: đủ lớn để dẫn dắt ngành, đủ linh hoạt để thích ứng với thị trường điện cạnh tranh, và đủ kỷ luật để không làm méo mó môi trường đầu tư. Cùng với đó là các đề xuất ban hành nghị quyết của Chính phủ về nhiệm vụ, giải pháp bảo đảm cung cấp điện cho phát triển kinh tế – xã hội, góp phần hướng tới tăng trưởng hai con số giai đoạn 2027-2030.
Tuy nhiên, kỳ vọng lớn cũng là một phép thử. Nếu chuyển EVN về Bộ Công Thương mà không đi kèm cơ chế kiểm soát độc lập, tăng trách nhiệm giải trình và mở không gian thực sự cho các thành phần kinh tế khác, nguy cơ hình thành “siêu tập đoàn” khó giám sát là có thật. Bài toán tái cấu trúc EVN vì thế phải luôn đặt trong tổng thể phát triển ngành điện, thị trường điện và mục tiêu bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia. Cân bằng giữa mục tiêu tăng trưởng, an ninh và cạnh tranh mới là thước đo thành công của quyết định chuyển EVN về Bộ Công Thương.
