Văn hóa đọc trẻ em không bắt đầu từ sách, mà từ người lớn
Văn hóa đọc trẻ em là tổng hòa của những thói quen, không gian và trải nghiệm đọc mà trẻ được sống cùng mỗi ngày, từ trường học, gia đình đến cộng đồng, giúp việc đọc trở thành nhu cầu tự nhiên và niềm vui chủ động chứ không phải bài tập bắt buộc.
Nếu phải rút ra một điều quan trọng nhất, đó là: không chương trình thiện nguyện nào có thể thay thế vai trò của cha mẹ trong việc nuôi dưỡng tình yêu sách cho con. Các mô hình đưa sách cho trẻ em chỉ tạo “điểm nổ”, còn gia đình quyết định ngọn lửa có cháy lâu hay không. Ở nhiều trường, thư viện thân thiện đã biến sách cho trẻ em thành một phần đời sống hằng ngày, nhưng nếu về nhà trẻ không thấy trang sách nào, mọi nỗ lực ở trường sẽ yếu đi. Văn hóa đọc trẻ em vì thế vừa là câu chuyện chính sách, vừa là bài kiểm tra thái độ của từng gia đình.
Thư viện thân thiện: khi thư viện không còn là nơi chỉ để mượn – trả
Những năm gần đây, nhiều trường tiểu học đã chứng minh rằng, chỉ cần thay đổi cách tổ chức thư viện, trẻ sẽ đọc nhiều hơn một cách rõ rệt. Tại Trường Tiểu học Mũi Né 3, sách được kéo ra khỏi bốn bức tường, đặt dưới tán cây, ở góc đọc xanh, góc STEM, góc kể chuyện và ngay trong thư viện lớp học, giúp sách đến gần học sinh hơn. Đây không chỉ là thiết kế không gian, mà là thông điệp: sách là một phần đời sống chứ không phải vật trưng bày.
Thư viện nhà trường đã tiếp nhận 1.201 đầu sách do tổ chức, doanh nghiệp và phụ huynh trao tặng, đồng thời phát động các hoạt động như “Một học sinh – Một cuốn sách”, Ngày hội đổi sách, tủ sách lớp học, giới thiệu sách; từng hoạt động nhỏ góp phần đưa việc đọc thành một phần tự nhiên trong đời sống học đường. Thư viện không còn là nơi im lặng, mà là không gian để trẻ kể chuyện, thảo luận, thử nghiệm. Đây chính là hình mẫu thư viện thân thiện: mở, linh hoạt, gắn với trải nghiệm.
Khi đọc sách trở thành một tiết học chính thức, không chỉ là phong trào
Điểm đáng chú ý là một số trường đã dám gọi tên “đọc thư viện” như một phần chương trình giáo dục chứ không phải hoạt động phụ. Trường Tiểu học Sông Lũy 3 đã đưa việc đọc sách vào thời khóa biểu: trong khi quy định chỉ yêu cầu tối thiểu 2 tiết đọc thư viện mỗi học kỳ, nhà trường tổ chức 17 tiết trong năm học 2024 – 2025 và tăng lên 35 tiết, tương đương 1 tiết mỗi tuần, vào năm học 2025 – 2026. Đây là lựa chọn mang tính quan điểm: đọc là kỹ năng gốc, không thể “tận dụng” thời gian rảnh.
Sau hơn hai năm, thư viện ở đây không còn là chỗ mượn – trả sách, mà trở thành điểm đến quen thuộc mỗi giờ ra chơi; số lượt đọc và mượn sách tăng lên, nhiều em tự tin kể lại câu chuyện, giới thiệu cuốn sách yêu thích trước lớp, kỹ năng đọc hiểu, vốn từ và khả năng diễn đạt được cải thiện qua những giờ đọc đều đặn. Câu chuyện này phản bác suy nghĩ “đọc nhiều sẽ ảnh hưởng học chính khóa”: chính việc đọc đều đặn đang nâng nền tảng ngôn ngữ, hỗ trợ mọi môn học khác.
Tác động cộng đồng: sách, ngôn ngữ và lòng tự tin của trẻ
Chương trình thư viện thân thiện cho thấy khi sách được đặt đúng chỗ, văn hóa đọc trẻ em phát triển mạnh mẽ. Theo đánh giá của ngành giáo dục tiểu học địa phương, sau 2 năm triển khai chương trình “Thư viện thân thiện”, học sinh đọc lưu loát hơn, vốn từ phong phú hơn, khả năng diễn đạt, viết và giao tiếp tiếng Việt được cải thiện rõ rệt; đặc biệt, với học sinh vùng đồng bào dân tộc thiểu số, thư viện trở thành cầu nối giúp các em tiếp cận tiếng Việt tự nhiên thông qua đọc sách, kể chuyện và hoạt động trải nghiệm. Đây là ví dụ sống động về việc sách cho trẻ em có thể thu hẹp khoảng cách ngôn ngữ và cơ hội.
Không dừng lại ở con chữ, từ những trang sách đã nảy nở nhiều hoạt động sáng tạo, góp phần rèn kỹ năng, phát triển tư duy và năng lực học tập suốt đời cho học sinh. Chương trình “Thư viện thân thiện” lan tỏa từ 25 trường tiểu học năm 2023 lên 45 trường năm 2024; tỷ lệ học sinh đọc sách thường xuyên tăng từ khoảng 85–90% lên trên 95%, nhiều lớp gần 100%, số lượt mượn sách tăng gấp 2–3 lần. Những con số này cho thấy: khi sách được làm cho dễ tiếp cận, trẻ không thờ ơ như người lớn vẫn lo.
Cha mẹ có thể làm gì để nối dài “thư viện thân thiện” về đến nhà?
Dù trường học nỗ lực đến đâu, nếu gia đình không tạo môi trường đọc, văn hóa đọc trẻ em vẫn dễ dừng lại ở phong trào. Hệ thống thư viện hiện nay vẫn đối mặt khó khăn: thiếu nhân viên chuyên trách, kinh phí hạn chế, học liệu số và các dòng sách kỹ năng sống, khoa học, sách dành cho học sinh dân tộc thiểu số chưa phong phú. Trong bối cảnh đó, cha mẹ càng cần chủ động: tự xây “góc đọc thân thiện” tại nhà với vài giá sách, chọn sách cho trẻ em phù hợp lứa tuổi, đọc cùng con thay vì phó thác cho nhà trường.
Ngành giáo dục dự kiến tiếp tục mở rộng mô hình, tăng chuyển đổi số thư viện, xây dựng mạng lưới thư viện liên thông, đồng thời bồi dưỡng giáo viên, nhân viên thư viện để mỗi trường có không gian đọc hấp dẫn. Nhưng nếu cha mẹ không đưa con đến thư viện, không khuyến khích mượn sách về nhà, những nỗ lực đó sẽ chỉ phát triển một nửa. Kết luận thẳng thắn là: chính sách có thể mở cánh cửa thư viện thân thiện, nhưng cha mẹ mới là người nắm tay con bước vào, hình thành thói quen đọc, phát triển kỹ năng đọc và niềm tin rằng sách là người bạn đồng hành lâu dài.
