Tía tô: từ cây rau ăn sống đến câu chuyện giá trị gia tăng
Mô hình trồng tía tô tập trung kết hợp chưng cất tinh dầu tại xã Nghĩa Đồng, Nghệ An là cách nông dân biến một loại cây gia vị quen thuộc thành nguyên liệu chế biến sâu, tạo ra tinh dầu tía tô có giá trị kinh tế cao, giúp nâng giá trị nông sản và mở thêm hướng thu nhập mới cho cộng đồng nông thôn. Đây không chỉ là câu chuyện đổi cây trồng, mà là bước chuyển tư duy: từ bán cây tươi sang bán sản phẩm chế biến. Dọc ven sông Con, những luống tía tô xanh mướt giờ không còn dừng lại ở vai trò rau ăn sống, mà trở thành mắt xích trong chuỗi sản xuất tinh dầu. Việc nông dân Nghệ An tham gia sâu hơn vào khâu chế biến cho thấy một xu hướng đáng khích lệ: nông nghiệp nhỏ lẻ đang tìm đường bước vào thị trường sản phẩm giá trị cao, thay vì phụ thuộc vào thương lái thu mua nông sản thô.
Hợp tác xã Nghĩa Đồng: xây vùng nguyên liệu để chưng cất tinh dầu
Điểm khác biệt của nông dân Nghĩa Đồng là họ không làm đơn lẻ, mà tổ chức thành hợp tác xã trồng và chế biến, chủ động xây vùng nguyên liệu tía tô phục vụ chưng cất tinh dầu. Hiện hợp tác xã đang phát triển khoảng 10ha trồng tía tô tập trung, mỗi vụ cung cấp khoảng 90 tấn nguyên liệu với chu kỳ trồng, chăm sóc và thu hoạch khoảng 4 tháng. Theo ông Nguyễn Xuân Huy, cán bộ quản lý vận hành sản xuất tinh dầu, với tỷ lệ chiết xuất ước tính khoảng 1 lít tinh dầu từ 1 tấn nguyên liệu, 90 tấn tía tô mỗi vụ có thể tạo ra khoảng 90 lít tinh dầu tía tô. Sản phẩm tinh dầu đang được giới thiệu trên thị trường với giá khoảng 10–12 triệu đồng mỗi lít, cho thấy tiềm năng doanh thu trên dưới 1 tỷ đồng nếu tiêu thụ hết lượng tinh dầu một vụ. Con số này chưa tính chi phí, nhưng đủ để chứng minh rằng trồng tía tô gắn chưng cất tinh dầu là hướng đi có cơ sở kinh tế, không phải phong trào nhất thời.
Lợi ích thực tế cho nông dân: không chỉ là con số tiền tỷ
Dù doanh thu ước tính mỗi vụ có thể lên tới gần 1 tỷ đồng, điều đáng nói hơn là mô hình này thay đổi vị thế của nông dân Nghệ An trong chuỗi giá trị nông sản. Thay vì bán cây tía tô tươi với giá thấp và phụ thuộc đầu ra, họ tham gia vào khâu chế biến tinh dầu tía tô, nơi giá trị được nâng lên nhiều lần. Mô hình trồng tía tô gắn với chưng cất tinh dầu được kỳ vọng tạo thêm việc làm và tăng thu nhập cho người dân địa phương, nhất là các thành viên hợp tác xã. Theo ông Trần Văn Trung, Chủ tịch Hội Nông dân xã Nghĩa Đồng, điểm mới là đưa cây tía tô từ sản xuất nhỏ lẻ sang trồng tập trung, gắn vùng nguyên liệu với chế biến và chiết xuất tinh dầu, qua đó mở ra hướng tiêu thụ mới cho nông sản địa phương. Với một vùng quê sống chủ yếu dựa vào nông nghiệp, đây là cách thiết thực để đa dạng hóa nguồn thu, giảm rủi ro khi phụ thuộc vào một vài loại cây truyền thống.
Thách thức phía sau giá tinh dầu cao
Nhìn vào giá tinh dầu tía tô 10–12 triệu đồng/lít, dễ bị cuốn vào câu chuyện "thu tiền tỷ" và xem đây là mô hình làm giàu nhanh. Nhưng chính những người trong cuộc đã thừa nhận: giá bán cao không đồng nghĩa lợi nhuận lớn nếu chưa tính đủ chi phí giống, chăm sóc, nhân công, năng lượng, vận chuyển, khấu hao máy móc và các khoản đầu tư khác. Hiệu quả thực tế còn phụ thuộc vào chất lượng tinh dầu, tỷ lệ chiết xuất và khả năng tiêu thụ ổn định. Nếu thị trường không được xây dựng bài bản, nông dân có thể rơi vào cảnh dư thừa sản phẩm chế biến, giống như đã từng xảy ra với nhiều loại nông sản khác. Vì vậy, việc mở rộng diện tích trồng tía tô phải đi cùng hoàn thiện quy trình chưng cất tinh dầu, bảo quản và chiến lược thị trường dài hạn. Địa phương đã nhấn mạnh yêu cầu hợp tác xã phải chứng minh hiệu quả kinh tế rõ ràng trước khi nhân rộng mô hình.
Tương lai: đa dạng cây tinh dầu, củng cố chuỗi giá trị nông sản
Từ những kết quả bước đầu với tinh dầu tía tô, hợp tác xã Nghĩa Đồng không dừng lại ở một loại cây mà đang nghiên cứu thêm các cây phục vụ chiết xuất tinh dầu như húng quế, sả Java, tràm. Đây là bước đi hợp lý: đa dạng cây trồng giúp chủ động nguồn nguyên liệu, hạn chế phụ thuộc vào một sản phẩm duy nhất và mở đường cho nhiều dòng tinh dầu khác nhau. Ông Nguyễn Xuân Huy nhấn mạnh, muốn phát triển lâu dài thì không thể chỉ trồng được nhiều nguyên liệu, mà phải tính đến khả năng chế biến và tiêu thụ sản phẩm; hợp tác xã sẽ tiếp tục nghiên cứu để lựa chọn hướng đi phù hợp, từng bước mở rộng sản xuất. Về phía chính quyền, địa phương khuyến khích hoàn thiện quy trình sản xuất, nâng chất lượng và tìm kiếm thị trường ổn định trước khi mở rộng diện tích. Nếu làm được, câu chuyện tía tô hôm nay có thể trở thành mẫu hình cho nhiều loại gia vị Việt Nam khác, nơi nông dân không chỉ trồng mà còn làm chủ cả chuỗi giá trị nông sản.
