Dược liệu bản địa: từ tri thức cộng đồng đến câu chuyện OCOP
Dược liệu bản địa gắn với tri thức của cộng đồng dân tộc thiểu số ở Lâm Đồng đang chuyển từ vai trò cây thuốc trong đời sống hàng ngày thành nền tảng cho khởi nghiệp nông thôn, khi người dân tổ chức vùng nguyên liệu, chế biến sâu và đạt chuẩn sản phẩm OCOP để bước vào thị trường hiện đại. Vấn đề không còn là “có nhiều cây thuốc” mà là dám coi tri thức bản địa là tài sản kinh tế. Toàn tỉnh hiện có khoảng 2.144 ha vùng nguyên liệu dược liệu với các loại như atisô, trà hoa vàng, lan gấm, linh chi, đảng sâm, sâm Ngọc Linh… Nếu chỉ dừng ở việc thu hái rồi bán nguyên liệu thô, giá trị vẫn thấp và rủi ro cao. Khi cây thuốc được chuẩn hóa quy trình trồng, thu hái, chế biến và đóng gói, nó trở thành sản phẩm có thương hiệu, có câu chuyện, có khả năng cạnh tranh – và đây mới là bước ngoặt thực sự cho nông dân vùng cao.
Lâm Đồng: từ sản vật quen thuộc đến 936 sản phẩm OCOP
Nếu nhìn vào những con số, có thể thấy Lâm Đồng đã bước khá xa trên hành trình OCOP: tính đến ngày 20/5/2026, tỉnh có 936 sản phẩm OCOP còn hiệu lực của 526 chủ thể, trong đó 88 sản phẩm 4 sao và 848 sản phẩm 3 sao. Nhưng bản chất không phải là cuộc đua phong trào. Khi mắc ca sấy Việt’s Nuts của anh Nguyễn Hữu Việt từ 200 cây ghép trồng xen trong vườn cà phê những năm 2007–2008 phát triển thành khoảng 10 ha mắc ca, liên kết 50 hộ dân trên hơn 90 ha, mỗi năm đưa ra thị trường khoảng 100 tấn sản phẩm, đó là ví dụ thuyết phục về nâng giá trị sản phẩm nông nghiệp. Tương tự, măng rừng ở Đam Rông trước đây chỉ là nguồn thu theo mùa, nay thành măng khô đạt OCOP 3 sao nhờ chế biến theo phương pháp truyền thống, không hóa chất, tiêu thụ tới Đà Lạt và TP Hồ Chí Minh. OCOP, nếu làm đúng, là công cụ chuẩn hóa và bước đệm để sản vật bản địa đi xa hơn chợ làng.
Khởi nghiệp nông thôn từ cây thuốc: An Phúc Khang và Ka Drờng
Hai mô hình dược liệu bản địa ở Lâm Đồng cho thấy khởi nghiệp nông thôn không phải chuyện “tay ngang liều lĩnh” mà là hành trình tổ chức lại những gì cộng đồng đã có. HTX Dược liệu An Phúc Khang đang xây dựng chuỗi từ vùng nguyên liệu đến chế biến, phát triển 10 loại cao, 7 loại tinh dầu, 4 loại trà và 7 loại thuốc viên, khoảng 80% có nguồn gốc tự nhiên; trong đó cao an xoa và cao gắm đã được công nhận OCOP 3 sao. Cây thuốc không còn chỉ được thu hái, phơi khô rồi bán, mà đi vào quy trình chế biến, đóng gói bài bản để tăng giá trị và khả năng tiếp cận thị trường. Tại xã Cát Tiên 2, chị Ka Drờng – người Mạ – biến kinh nghiệm sử dụng chè dây của cộng đồng thành sản phẩm “Chè dây xoăn tuyết Ka Drờng” đạt OCOP 3 sao năm 2023 và mở rộng thị trường ra ngoài địa phương. Khi tri thức bản địa trở thành sản phẩm hàng hóa, người làm chủ giá trị không phải doanh nghiệp bên ngoài mà chính người dân vùng cao.
Mô hình kinh tế bền vững: vùng nguyên liệu dưới tán rừng và sinh kế mới
Điểm đáng kể trong câu chuyện dược liệu bản địa ở Lâm Đồng là cách người dân và HTX gắn sinh kế với rừng và đất thay vì tách khỏi chúng. An Phúc Khang liên kết với đồng bào dân tộc thiểu số trồng khoảng 70–80 ha dược liệu dưới tán rừng như gừng, nghệ, địa liền, nghệ đen, an xoa… Nhờ đó, người dân tham gia sâu vào chuỗi giá trị, từ trồng, chăm sóc, thu hái đến cung cấp nguyên liệu cho cơ sở chế biến, thay vì chỉ là người bán nguyên liệu thô. Theo cơ quan chuyên môn về dân tộc và tôn giáo ở Lâm Đồng, phát triển dược liệu gắn với tri thức bản địa vừa tạo sinh kế, nâng thu nhập, vừa mở hướng bảo tồn và phát huy văn hóa truyền thống. Việc đưa những sản vật quen thuộc vào chế biến, chuẩn hóa và xây dựng thương hiệu đang góp phần nâng cao giá trị sản phẩm, tạo thêm sinh kế và phát huy lợi thế địa phương. Đây là nền tảng của một mô hình kinh tế bền vững, nơi rừng, văn hóa và thị trường cùng được bảo vệ.
Chuẩn hóa theo OCOP: bước nối tài nguyên bản địa với thị trường hiện đại
OCOP ở Lâm Đồng đang đi từ chỗ “nhiều sản phẩm” đến yêu cầu “sản phẩm tốt”, với trọng tâm chuyển từ số lượng sang chất lượng, gắn với vùng nguyên liệu, tiêu chuẩn sản phẩm, bao bì, nhãn hiệu và mở rộng thị trường. Khi đông trùng hạ thảo Langbiang phải trải qua nhiều lần thất bại về thiết bị, học hỏi kinh nghiệm ở nhiều nơi rồi hoàn thiện hệ thống trồng, chăm sóc, chế biến khép kín để đạt OCOP 3 sao và hướng tới mở rộng quy mô, nâng hạng, đưa sản phẩm lên sàn thương mại điện tử, đó là minh chứng cho áp lực chuẩn hóa. Dược liệu chỉ tạo ra giá trị cao hơn khi được tổ chức thành vùng nguyên liệu, chuẩn hóa quy trình chế biến và gắn với thị trường. Nhiều sản phẩm OCOP của Lâm Đồng đã vào siêu thị, cửa hàng đặc sản, hội chợ trong và ngoài tỉnh, một số bước đầu tiếp cận thị trường nước ngoài. Câu hỏi không còn là “có nên chuẩn hóa” mà là “ai sẽ dẫn dắt chuẩn hóa”: nếu nông dân và cộng đồng bản địa giữ vai trò trung tâm, lợi ích kinh tế sẽ gắn chặt hơn với bảo tồn tài nguyên.
