Việt Nam trong hành trình chuyển vai: từ hội nhập đến kiến tạo
Tầm nhìn ASEAN 2045 là định hướng dài hạn cho cộng đồng ASEAN trở thành một không gian hợp tác tự cường, sáng tạo, lấy người dân làm trung tâm, định hình luật chơi khu vực trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược và chuyển đổi công nghệ nhanh chóng. Đây không còn là câu chuyện ASEAN “tồn tại ra sao”, mà là “muốn trở thành ai” trong trật tự mới, và Việt Nam đang chủ động bước vào vai trò kiến tạo để trả lời câu hỏi đó.
Ngày 28/7/2026 đánh dấu tròn 31 năm Việt Nam chính thức gia nhập ASEAN, khép lại một chặng đường từ “người mới” tới đối tác không thể thiếu trong hoạch định chính sách khu vực. Từ ưu tiên ban đầu là thích ứng với cơ chế ASEAN, Việt Nam đã nhanh chóng khẳng định mình khi đăng cai Hội nghị cấp cao ASEAN năm 1998 tại Hà Nội và đưa ra Tuyên bố Hà Nội về thu hẹp khoảng cách phát triển, thúc đẩy liên kết kinh tế. Nói cách khác, Việt Nam bước vào ASEAN để hội nhập, nhưng đang ở lại với vai trò định hình tương lai.
Cộng đồng ASEAN: từ ngôi nhà chung đến phương thức quản trị khu vực
ASEAN ra đời ngày 8/8/1967 với mục tiêu xây dựng một khu vực dựa trên đối thoại, tin cậy và hữu nghị, đặt nền móng cho hợp tác Đông Nam Á trong thời kỳ đầy chia rẽ. Gần sáu thập kỷ sau, ASEAN không chỉ là “câu lạc bộ chính trị” mà đã trở thành một phương thức quản trị khu vực, giữ vai trò trung tâm trong duy trì hòa bình, ổn định – điều kiện tiên quyết cho phát triển.
Từ khi hình thành Cộng đồng vào năm 2015 đến nay, hội nhập kinh tế ASEAN đã đóng góp khoảng 5% GDP toàn khu vực và tạo hơn 4 triệu việc làm mới, qua đó cải thiện đáng kể đời sống người dân. Đây là câu trả lời rõ ràng cho những ai nghi ngờ tính thực chất của tích hợp kinh tế ASEAN. Song, giá trị lớn hơn nằm ở nền tảng xã hội: hợp tác văn hóa, giáo dục, giao lưu nhân dân đã góp phần hình thành bản sắc một cộng đồng ASEAN “thống nhất trong đa dạng”, ngày càng gắn kết và lấy người dân làm trung tâm. Nếu không giữ được trọng tâm người dân, mọi tầm nhìn 2045 chỉ là văn bản đẹp trên giấy.
Việt Nam trỗi dậy như một nhà kiến tạo luật chơi khu vực
Điểm then chốt trong vai trò Việt Nam khu vực là sự chuyển dịch từ “tham gia để thích nghi” sang “tham gia để định hình”. Từ năm 2007 đến 2020, Việt Nam đóng vai trò nổi bật trong xây dựng Hiến chương ASEAN – nền tảng pháp lý cho bộ máy mới của Hiệp hội – và hai lần đảm nhiệm Chủ tịch ASEAN vào các năm 2010 và 2020. Theo Đại sứ Phạm Quang Vinh, quyết định gia nhập ASEAN năm 1995 là một quyết sách chiến lược, không chỉ mở ra hội nhập cho Việt Nam mà còn khép lại giai đoạn Đông Nam Á bị chia cắt.
Trong vai trò Chủ tịch, Việt Nam đã thúc đẩy mời Mỹ và Nga tham gia Hội nghị cấp cao Đông Á, qua đó củng cố vai trò trung tâm của ASEAN trong cấu trúc khu vực. Khi đại dịch Covid-19 bùng phát, Việt Nam dẫn dắt chủ đề “Gắn kết và chủ động thích ứng”, đề xuất Quỹ ứng phó Covid-19, kho dự trữ vật tư y tế và kế hoạch phục hồi sau đại dịch. Những hành động này cho thấy Việt Nam không chỉ phản ứng với khủng hoảng, mà dùng khủng hoảng để nâng cấp năng lực lãnh đạo khu vực, biến ASEAN thành không gian tự cường hơn trước cú sốc toàn cầu.
Tầm nhìn ASEAN 2045: tự cường, sáng tạo và lấy người dân làm trung tâm
Năm 2026 là mốc khởi động giai đoạn phát triển mới khi ASEAN bắt đầu triển khai các mục tiêu của Tầm nhìn Cộng đồng ASEAN 2045. Bối cảnh thế giới đầy biến động – với xung đột địa–chính trị, cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn, tái định hình luật chơi và chuỗi giá trị toàn cầu – buộc ASEAN phải từ bỏ tư duy “đi theo” để chuyển sang “đồng viết luật chơi”. Đột phá công nghệ, nhất là trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, công nghệ số và xanh, vừa là cơ hội, vừa là phép thử về năng lực thích ứng của mỗi quốc gia.
Tầm nhìn ASEAN 2045 không chỉ hướng tới một cộng đồng thịnh vượng, mà còn nhấn mạnh tự cường chiến lược, sáng tạo và trọng tâm người dân. ASEAN có nhiều nền tảng thuận lợi: tinh thần đoàn kết, thể chế tích lũy nhiều thập kỷ, thị trường gần 700 triệu dân trẻ năng động và nhu cầu hợp tác sâu rộng để đối phó thách thức chung. Câu hỏi là: ASEAN sẽ dùng các nền tảng này để nâng năng lực kiến tạo luật chơi tới đâu, hay sẽ dừng lại ở mức “thích ứng khôn khéo” nhưng bị động trước các cường quốc?
Việt Nam đồng hành và dẫn dắt: từ lợi ích quốc gia tới lợi ích cộng đồng
Đại hội XIV đánh dấu bước chuyển lớn trong tư duy đối ngoại của Việt Nam: từ hội nhập chủ yếu vì lợi ích quốc gia sang đóng góp nhiều hơn cho lợi ích chung khu vực và quốc tế. Trung ương Đảng và Bộ Chính trị xác định ASEAN là cơ chế đa phương có tầm quan trọng chiến lược hàng đầu đối với an ninh, phát triển và vị thế của đất nước. Với nền tảng 40 năm Đổi mới, Việt Nam được kỳ vọng là nhân tố tích cực, góp phần định hình những bước chuyển chiến lược của ASEAN.
Việt Nam sẽ tiếp tục đồng hành, đóng góp chủ động, tích cực và có trách nhiệm vào tăng cường đoàn kết, tự chủ chiến lược, vai trò trung tâm và năng lực kiến tạo của ASEAN để thực hiện thành công Tầm nhìn Cộng đồng ASEAN 2045. Việt Nam không chỉ là một thành viên tích cực mà đang nổi lên như một nhân tố quan trọng trong việc định hình tương lai ASEAN, thúc đẩy triển khai Tầm nhìn Cộng đồng 2045. Hướng đi “cùng ASEAN lớn mạnh” không phải khẩu hiệu, mà là tính toán chiến lược: chỉ khi cộng đồng ASEAN vững mạnh và tích hợp kinh tế ASEAN tiến xa hơn, Việt Nam mới có một không gian phát triển an toàn, ổn định và giàu cơ hội.
