An toàn số phải bắt đầu từ kỹ năng
Chiến dịch “Không một mình” là chương trình nâng cao nhận thức và trang bị kỹ năng để trẻ nhận diện, ứng phó với nguy cơ trên mạng, đồng thời biết tìm đến người đáng tin cậy khi cần giúp đỡ. Internet mở ra cơ hội học tập, giao tiếp và giải trí, nhưng cũng đặt trẻ trước nguy cơ lừa đảo, bắt nạt, xâm phạm dữ liệu cá nhân, dụ dỗ và thao túng tâm lý. Trẻ có thể sử dụng thiết bị thành thạo mà vẫn chưa biết cách đánh giá một lời mời kết bạn, nhận ra đường link đáng ngờ hay xử lý tin nhắn đe dọa. Vì vậy, an toàn mạng trẻ em không thể chỉ dựa vào việc cấm đoán hoặc giám sát. Trẻ cần được tập luyện cách nhận diện nguy cơ và ứng phó, còn người lớn cần tạo cảm giác an toàn để các em dám lên tiếng.
Với thông điệp “Kết nối không tổn thương”, chiến dịch hướng đến bảo vệ trẻ trực tuyến bằng cách kết nối gia đình, nhà trường và xã hội, để các em được hỗ trợ kịp thời thay vì phải tự xoay xở. Đây là điểm đáng chú ý: kỹ năng tự bảo vệ chỉ phát huy tác dụng khi trẻ biết mình có thể tìm ai, và người lớn sẵn sàng lắng nghe mà không đổ lỗi.
Tình huống cụ thể giúp trẻ nhận ra cạm bẫy
Các buổi sinh hoạt tại trường đưa nguy cơ trên mạng về những tình huống học sinh có thể gặp: người lạ đòi ảnh riêng tư, tài khoản gửi lời đe dọa, bình luận chế giễu hoặc hình ảnh cá nhân bị phát tán. Trò chơi trắc nghiệm, video tình huống và tiểu phẩm giúp các em nhận diện dấu hiệu bất thường thay vì chỉ nghe những lời cảnh báo chung chung. Tại một trường phổ thông dân tộc nội trú ở Ngọc Lặc, học sinh còn dựng tiểu phẩm về những lời hứa hẹn và mối quan hệ trực tuyến có thể che giấu ý đồ dụ dỗ. Cách tiếp cận này đặc biệt có ý nghĩa ở địa bàn miền núi, nơi một bộ phận thanh thiếu niên còn thiếu kinh nghiệm nhận biết nguy cơ, dễ bị lợi dụng hoặc thao túng qua những thủ đoạn như “bắt cóc online”.
Kỹ năng an toàn số cần chuyển thành hành động cụ thể: bảo vệ thông tin cá nhân, cảnh giác với đường link và lời mời kết bạn bất thường, kiểm chứng trước khi chia sẻ, đồng thời ứng xử phù hợp khi gặp bắt nạt trên mạng. Nếu bị dụ dỗ, đe dọa hay xâm hại, trẻ cần báo cho cha mẹ, thầy cô hoặc người lớn đáng tin cậy, thay vì im lặng vì sợ hãi hay tự giải quyết khi chưa đủ kỹ năng. Thông điệp ấy không chỉ dạy trẻ tránh nguy hiểm mà còn nhắc các em đừng góp phần gây tổn thương cho người khác.
Đưa thông điệp an toàn số ra khỏi lớp học
Chiến dịch được triển khai tại nhiều trường học ở Thanh Hóa, đồng thời có hoạt động tại trường và cộng đồng nhằm khuyến khích học sinh chủ động xây dựng môi trường mạng lành mạnh. Quy mô triển khai trước đó cho thấy cách tiếp cận này có thể chạm tới nhiều nhóm: năm 2025, chiến dịch hiện diện tại hơn 6.100 điểm trường và 113.000 lớp học thuộc 34 tỉnh, thành phố; hơn 8 triệu học sinh, sinh viên, giáo viên và phụ huynh tiếp cận kiến thức, kỹ năng an toàn trực tuyến. Đây là nền tảng đáng kể, nhưng số người tham gia chỉ có ý nghĩa khi kiến thức được nhắc lại và dùng được trong những tình huống đời thường.
Các hoạt động tiếp theo dự kiến gồm video ngắn, infographic, áp phích, thi vẽ, nhảy theo chủ đề và thực hành xử lý tình huống, tập trung vào bắt nạt trực tuyến, deepfake, lộ lọt dữ liệu cá nhân và miệt thị ngoại hình. Phong trào “5 phút cùng em”, đội ngũ Đại sứ An toàn số học đường và các Góc an toàn số được kỳ vọng tạo thêm nơi để học sinh trao đổi, chia sẻ và tìm hỗ trợ. Khi cha mẹ dành thời gian trò chuyện, giáo viên chủ động hướng dẫn và bạn bè biết lên tiếng cho nhau, thông điệp “Không một mình” mới trở thành điểm tựa thực tế.
Không để trẻ phải tự chống đỡ
Giá trị lớn nhất của chiến dịch không nằm ở lời nhắc hãy cẩn thận, mà ở việc giúp trẻ biết dấu hiệu nguy hiểm, biết bước tiếp theo và biết tìm người hỗ trợ. Phòng ngừa lừa đảo, dụ dỗ và bắt nạt trên mạng đòi hỏi cả kỹ năng cá nhân lẫn một mạng lưới người lớn đáng tin cậy. Nhà trường có thể dạy qua tình huống; gia đình có thể duy trì những cuộc trò chuyện ngắn, thường xuyên; cộng đồng có thể tạo môi trường để trẻ nói ra sự việc mà không sợ bị trách phạt.
Bảo vệ trẻ trực tuyến vì thế không phải nhiệm vụ giao riêng cho trẻ hay một chiến dịch ngắn hạn. Những hoạt động trong trường học và cộng đồng là bước khởi đầu cần thiết, nhưng phải được nối tiếp bằng sự lắng nghe và hỗ trợ kịp thời. Khi trẻ hiểu rằng mình có quyền bảo vệ dữ liệu cá nhân, từ chối yêu cầu đáng ngờ và tìm người giúp đỡ, “Không một mình” mới thực sự trở thành kỹ năng sống trên mạng.
