Khi lồng đèn 3 mét biến đình cổ thành câu chuyện kể
Lồng đèn truyền thống trong ngôi đình cổ là cách dùng ánh sáng, chất liệu thủ công và truyện dân gian Việt để kể lại ký ức Trung thu trong một không gian lịch sử sống động, nơi người xem được hòa vào câu chuyện thay vì chỉ đứng ngoài quan sát.
Điểm nhấn ở Đình Sơn Trà, trên đường Nguyễn Phi Khanh (phường Tân Định, TP.HCM), là cụm lồng đèn khổng lồ lấy cảm hứng từ truyện dân gian “Cóc kiện trời”. Ngay giữa lòng ngôi đình dựng từ những năm 1860 bởi cộng đồng gốc Quảng Nam, Đà Nẵng, một con cóc cao gần 3 m tay cầm dùi hướng về mặt trống đại, bao quanh là cua, gấu, cọp, ong, cáo như bước ra từ trang sách. Đây không chỉ là một tác phẩm đẹp mắt; đó là tuyên bố rằng thiết kế đình xưa hoàn toàn có thể trở thành sân khấu cho nghệ thuật đương đại, nếu người làm dám chọn một câu chuyện rõ ràng để kể.
Nan trúc, giấy dó và tham vọng làm lại ký ức bằng tay
Cụm tác phẩm “Cóc Cốc Tùng Tùng” được tạo hình hoàn toàn thủ công từ nan trúc uốn nhiệt và giấy dó bồi keo. Từ bộ khung lớn cao gần 3 m của con cóc đến những chi tiết nhỏ như ngón chân cóc, móng cọp, móng gấu, nhóm tác giả phải uốn khớp nan trúc sao cho chuyển động tự nhiên nhưng vẫn hạn chế vật liệu hiện đại. Giấy dó lại được nhuộm thủ công từng tờ, nhiều lớp màu, nghĩa là chỉ một mẻ màu hỏng là phải làm lại từ đầu.
Hơn 10 thành viên của nhóm Khởi Đăng Tác Khí mất 80 ngày chế tác liên tục khoảng 21 hạng mục lồng đèn. Đây là lồng đèn truyền thống theo nghĩa nghiêm ngặt: họ không dựng hình theo lối ước lệ bề nổi mà truy tìm tư liệu, đối chiếu mô hình đồ chơi hơn một thế kỷ trước để dựng lại kết cấu. Một câu nói có thể trích dẫn ở đây là: "Hơn 10 thành viên mất 80 ngày chế tác liên tục khoảng 21 hạng mục lồng đèn". Đó là tinh thần di sản văn hóa nội thất: tôn trọng cấu trúc cũ, nhưng nâng nó thành thiết kế không gian hiện đại.
Thiết kế đình xưa như một không gian nội thất đương đại
Đình Sơn Trà không chỉ là di tích; lần này, nó được xử lý như một “phòng khách” lớn của ký ức Trung thu. Không gian do nhóm Khởi Đăng Tác Khí – những kiến trúc sư nội thất trẻ tốt nghiệp Trường Đại học Kiến trúc TP.HCM – thiết kế, cho thấy di sản văn hóa nội thất có thể được kích hoạt bằng những can thiệp tinh tế. Họ chia triển lãm thành hai phân khu rõ rệt: khu trung tâm dành cho yếu tố nghi lễ và tạo hình cốt lõi, nơi đặt ba mâm cỗ Trung thu của người Kinh, mâm Bái Nguyệt Nương của người Hoa và bàn lễ cúng trăng Ok Om Bok của người Khmer.
Ở đây, cụm sáu lồng đèn mô phỏng các sinh thể trong truyện cổ “Cóc kiện trời” được đặt cùng với khu lễ, tạo nên sự giao thoa giữa tín ngưỡng bản địa và nghệ thuật tạo hình dân gian. Khu thứ hai là nơi thưởng trà, bánh dân gian, được dẫn dắt bằng mô hình đầu lân, rồng quy mô lớn, vừa gần gũi vừa đậm không khí lễ hội. Thiết kế đình xưa vì vậy không còn là “bảo tàng tĩnh”; nó trở thành không gian lịch sử có dòng chảy, nơi lồng đèn truyền thống dẫn đường cho trải nghiệm.
Từ truyện dân gian Việt đến ký ức Trung thu nhiều thế hệ
Chọn “Cóc kiện trời” không phải một trò chơi ngẫu hứng. Trong những ngày TP.HCM nắng nóng, nhóm sáng tạo nhớ đến câu chuyện dân gian giải thích hiện tượng cóc nghiến răng báo hiệu mưa rào, đồng thời phản ánh tinh thần chủ động của con người trước thiên nhiên. Truyện dân gian Việt vốn thường bị gói trong sách giáo khoa, nay bước ra thành hình khối, ánh sáng, âm hưởng trống, tạo một trải nghiệm kể chuyện bằng không gian hơn là lời thoại.
Không gian Trung thu ở đình Sơn Trà gợi lại ký ức tuổi thơ cho nhiều phụ huynh, và trở thành dịp để họ kể cho con về đồ chơi, thức bánh quen thuộc với thế hệ trước. Người làm trong lĩnh vực lịch sử như anh Việt Anh cũng dành nhiều thời gian quan sát chi tiết thủ công, đánh giá cao cách người trẻ dùng ngôn ngữ mới để tiếp cận hình ảnh cũ. Ở góc khác, bánh đậu xanh nướng, bánh phục linh và chén trà nóng từ Bảo Lộc thấm vào trải nghiệm. Đó là Trung thu được cảm nhận bằng mắt, tay, mũi, lưỡi – một câu chuyện toàn thân thay vì chỉ là trang trí đẹp mắt.
Vé tham quan, đối tượng và lý do mô hình này đáng nhân rộng
Chương trình diễn ra từ 14h đến 20h30 mỗi ngày, từ 20/8 đến 11/10, với giá vé người lớn 139.000 đồng, trẻ 2-10 tuổi 75.000 đồng và 40.000 đồng cho trẻ 0-2 tuổi. Nhiều khách đánh giá mức giá này xứng đáng với lượng trải nghiệm văn hóa: xem lồng đèn thủ công, nghe kể truyện dân gian, thưởng bánh, uống trà trong không gian đình cổ. Không phải hội chợ ồn ào; đây là một không gian lịch sử được thiết kế lại như một “chuyến đi chậm” cho gia đình có con nhỏ, người yêu lịch sử, kiến trúc và thủ công mỹ nghệ.
Giá trị lớn nhất của mô hình này nằm ở chỗ nó hòa quyện bảo tồn di sản với thiết kế không gian hiện đại: nhóm kiến trúc – nội thất trẻ dùng ngôn ngữ mới để đánh thức kí ức cũ. Theo một nhận xét tiêu biểu, "giá trị của không gian không chỉ nằm ở việc tái hiện hình ảnh cũ mà ở cách người trẻ tiếp cận chúng bằng một ngôn ngữ mới". Lồng đèn truyền thống, thiết kế đình xưa, truyện dân gian Việt, di sản văn hóa nội thất – tất cả gặp nhau trong một câu chuyện Trung thu có chiều sâu. Đây là kiểu can thiệp mà bất kỳ không gian di sản nào cũng nên cân nhắc nếu muốn sống cùng thời thay vì đứng ngoài thời gian.
