Kỹ năng tự bảo vệ trẻ em là gì và vì sao phải bắt đầu từ cộng đồng?
Kỹ năng tự bảo vệ trẻ em là tập hợp những hiểu biết và hành vi giúp trẻ nhận diện nguy cơ bạo lực, xâm hại, bóc lột, tai nạn trong đời sống hằng ngày, biết nói “không”, tìm kiếm hỗ trợ và chủ động giữ an toàn cho bản thân trong gia đình, nhà trường, cộng đồng và trên môi trường mạng. Khi các vụ bạo lực, xâm hại vẫn xuất hiện ngay trong khu dân cư, việc dạy trẻ kỹ năng tự bảo vệ không còn là lựa chọn mà là trách nhiệm chung. Chỉ thị số 28-CT/TW nhấn mạnh chính quyền cơ sở phải phát hiện sớm nguy cơ, kết nối dịch vụ hỗ trợ và tạo môi trường sống an toàn cho trẻ em. Nếu cộng đồng thờ ơ, mọi chương trình giáo dục bảo vệ trẻ sẽ chỉ dừng lại ở khẩu hiệu.
Từ chủ trương đến hành động: khi chính quyền cơ sở trở thành tuyến đầu
Điểm đáng chú ý của giai đoạn hiện nay là kỹ năng tự bảo vệ trẻ em được đưa thẳng vào kế hoạch phát triển ở cấp xã, phường, thay vì chỉ nói chung chung về “chăm sóc, giáo dục, bảo vệ trẻ”. Chỉ thị số 28-CT/TW yêu cầu cấp ủy, chính quyền gắn mục tiêu về trẻ em với kế hoạch kinh tế – xã hội và huy động gia đình, nhà trường, xã hội cùng tham gia. Kế hoạch số 371/KH-UBND của Hà Nội đặt mục tiêu đến năm 2030, 100% gia đình có trẻ em được cung cấp kiến thức, kỹ năng bảo vệ trẻ; 100% học sinh được hướng dẫn kỹ năng tự bảo vệ trước nguy cơ xâm hại, bạo lực học đường, bạo lực trên môi trường mạng và lao động trẻ em. Đây là tuyên bố mạnh mẽ: không một đứa trẻ nào được phép đứng ngoài lưới an toàn cộng đồng.
Phường Bạch Mai: một mô hình cộng đồng chủ động dạy trẻ tự bảo vệ
Thay vì chờ các vụ việc nghiêm trọng rồi mới xử lý, phường Bạch Mai chọn cách đi trước một bước: phổ cập kỹ năng tự bảo vệ trẻ em như một chương trình nền tại địa bàn. UBND phường vừa ban hành Kế hoạch thực hiện Chương trình quốc gia về bảo vệ trẻ em và phòng ngừa, giảm thiểu trẻ em lao động trái quy định pháp luật giai đoạn 2026-2030. Mục tiêu rất rõ: 100% gia đình có trẻ em được cung cấp kiến thức, kỹ năng về bảo vệ, phòng chống bạo lực, xâm hại, phòng ngừa, giảm thiểu lao động trẻ em bằng hình thức phù hợp; 100% trẻ em, học sinh được tuyên truyền, hướng dẫn kỹ năng sống, kỹ năng tự bảo vệ trước hành vi bạo lực, xâm hại, bạo lực học đường, xâm hại trên môi trường mạng và kỹ năng phòng ngừa lao động trẻ em phù hợp độ tuổi. Khi một phường dám đặt mục tiêu “phủ sóng 100%”, đó là thông điệp chính trị: an toàn trẻ em cộng đồng không thể làm nửa vời.
Không chỉ là lớp học kỹ năng: mạng lưới bảo vệ và dịch vụ hỗ trợ tại chỗ
Dạy trẻ nói “không” với xâm hại là cần, nhưng nếu sau lưng các em không có mạng lưới hỗ trợ thì kỹ năng đó dễ rơi vào tuyệt vọng. Chính quyền cơ sở được giao vai trò tiếp nhận thông tin, đánh giá mức độ nguy cơ, phối hợp công an, trạm y tế, nhà trường, đoàn thể và người chăm sóc để bảo vệ trẻ khi có dấu hiệu bạo lực, xâm hại, bỏ rơi. Hà Nội đặt mục tiêu 95% cấp xã triển khai mô hình cung cấp dịch vụ bảo vệ trẻ em liên ngành và 100% cấp xã thành lập phòng điều tra thân thiện – những con số cho thấy quyết tâm biến giáo dục bảo vệ trẻ thành hệ thống dịch vụ thực thụ. Ở Bạch Mai, phường phấn đấu 100% trẻ em bị xâm hại hoặc có nguy cơ bị bạo lực, bóc lột, bỏ rơi, lao động trái quy định pháp luật khi được phát hiện đều được tiếp nhận, đánh giá, hỗ trợ, can thiệp kịp thời, phù hợp. Kỹ năng tự bảo vệ chỉ phát huy tác dụng khi trẻ biết rằng phía sau mình là một hệ thống sẵn sàng hành động.
Từ mục tiêu 100% đến thay đổi văn hóa: trách nhiệm không dừng ở văn bản
Điểm yếu cố hữu của nhiều chương trình giáo dục bảo vệ trẻ là dừng lại ở tài liệu, hội nghị, khẩu hiệu. Lần này, các chỉ tiêu cụ thể – như 90% doanh nghiệp, hợp tác xã, hộ gia đình, cơ sở sản xuất kinh doanh dịch vụ có sử dụng lao động được tuyên truyền, cung cấp thông tin, kiến thức phòng ngừa, phát hiện, giảm thiểu lao động trẻ em – buộc cả khu vực kinh tế phải nhìn lại cách sử dụng lao động. Quyết định số 1415/QĐ-TTg tiếp tục đặt trọng tâm vào hệ thống dịch vụ bảo vệ trẻ em và phòng ngừa, giảm thiểu trẻ em lao động trái quy định pháp luật giai đoạn 2026-2030. Nếu các kế hoạch ở cơ sở được thực thi nghiêm túc, kỹ năng tự bảo vệ trẻ em sẽ không chỉ là vài buổi ngoại khóa, mà trở thành một phần của văn hóa cộng đồng: người lớn chủ động giáo dục bảo vệ trẻ, trẻ em dám lên tiếng, và cả hệ thống sẵn sàng can thiệp. Đó mới là an toàn trẻ em cộng đồng đúng nghĩa.
