Trục không gian Quốc lộ 1A: một dự án giao thông Hà Nội đang thay đổi cấu trúc đô thị
Trục không gian Quốc lộ 1A là dự án giao thông Hà Nội được đầu tư lớn, nối từ Vành đai 1 tại nút hầm Kim Liên đến nút giao Cầu Giẽ, đi qua hàng loạt phường xã như Kim Liên, Bạch Mai, Phương Liệt, Tương Mai, Định Công, Hoàng Mai, Hoàng Liệt, Yên Sở, Thanh Trì, Thường Tín, Phú Xuyên và Chuyên Mỹ, vừa mở rộng không gian giao thông vừa gắn với chỉnh trang, tái thiết đô thị trên toàn tuyến. Cốt lõi của câu chuyện Quốc lộ 1A Hà Nội lúc này không nằm ở bản vẽ kỹ thuật, mà ở những khối bê tông đang bị tháo dỡ và những gia đình phải rời khỏi nơi ở quen thuộc. Dự án Trục không gian Quốc lộ 1A muốn về đích đúng hạn thì nút thắt không phải vốn hay thiết kế, mà là giải phóng mặt bằng. Chính quyền lẫn người dân đang đứng trước lựa chọn khó: chấp nhận thay đổi sâu rộng đời sống thường ngày để đổi lấy một trục hạ tầng mới cho cả thành phố.
Bạch Mai, Phương Liệt, Tương Mai: ba lát cắt cho thấy mặt bằng sạch không tự nhiên mà có
Tại phường Bạch Mai, chính quyền coi giải phóng mặt bằng là “chìa khóa” thành công và chủ động đi trước một bước. Ngay ngày đầu triển khai, lực lượng chức năng đã hoàn thành tháo dỡ, di dời tài sản tại khu đất Trường Mầm non Bách Khoa và Nhà sinh hoạt cộng đồng tổ dân phố 48 trên phố Giải Phóng. Quyết đoán trong tổ chức, nhưng nền tảng lại là cách làm “đặt người dân lên trước”: loa phường, nhóm Zalo, tuyên truyền tới từng nhà, công khai phương án bồi thường giúp tạo đồng thuận cao. Ở Phương Liệt, bức tranh đa tầng hơn hẳn. Đoạn dự án qua phường dài khoảng 1,5 km, liên quan 14 tổ chức, 232 hộ nhà riêng, ba khu tập thể 5 tầng với 195 căn hộ, một tập thể 2 tầng với 20 căn hộ và hơn 42.667,2 m² đất giao thông do phường quản lý. Không chỉ là dỡ nhà, mà là xáo trộn cả một kết cấu cộng đồng hình thành từ thời tập thể cũ.
Bồi thường, tái định cư: khi tiền chưa chắc đã mua được sự yên tâm
Điểm sáng dễ thấy nhất là sự công khai trong bồi thường tái định cư. Ở Tương Mai, UBND phường đang chi trả đợt 1 với tổng khoảng 439 tỷ đồng cho 34 hộ dân; riêng ngày đầu đã giải ngân khoảng 136 tỷ đồng cho 12 hộ, trong đó có hộ nhận gần 42 tỷ đồng, có hộ nhận hơn 20 tỷ. Những con số này không chỉ cho thấy quy mô giải phóng mặt bằng, mà còn cho thấy nhà nước chấp nhận chi trả ở mức đáng kể để tạo đồng thuận. Một hộ gia đình đầu tiên nhận tiền chia sẻ rằng thủ tục “nhanh, đúng, đủ” và xem việc bàn giao đất là trách nhiệm với dự án quan trọng của thành phố. Nhưng tiền không giải quyết hết mọi thứ. Ở Phương Liệt, một số hộ sau khi giao mặt bằng lại kiến nghị thu hồi nốt phần diện tích còn lại dưới 10 m² vì quá nhỏ để tiếp tục sinh sống hoặc xây dựng. Câu hỏi đặt ra là: bồi thường theo mét vuông hay phải tính đến khả năng tồn tại của một “cuộc sống bình thường” sau giải tỏa?
Tiếng nói cộng đồng và bài toán những phần đất “bị bỏ lại”
Thực tế ở Phương Liệt cho thấy khi tường nhà đổ xuống, những mét vuông còn lại bắt đầu bộc lộ các vấn đề pháp lý và nhân văn. Một số hộ đề nghị thành phố thu hồi cả phần diện tích ngoài chỉ giới nếu diện tích còn lại quá nhỏ; phó chủ tịch UBND phường ghi nhận và cho biết các trường hợp có diện tích dưới 10 m² đang được xem xét bồi thường thêm với mức phù hợp, đồng thời báo cáo các nội dung vượt thẩm quyền lên cấp trên. Cách phản hồi này cho thấy một điều tích cực: người dân không bị bỏ rơi sau khi ký nhận tiền. Các tổ dân phố, hội phụ nữ, cựu chiến binh ở Bạch Mai đã cùng chính quyền tự tay di chuyển thiết bị nhà cộng đồng, tìm địa điểm mới, thay vì coi đó là chuyện của “dự án”. Nếu mỗi phường đều xử lý phần đất “bị bỏ lại” theo tinh thần đối thoại như vậy, Trục không gian Quốc lộ 1A có cơ hội trở thành mẫu hình về giải phóng mặt bằng có trách nhiệm.
Tiến độ, thời hạn và cơ hội tái thiết không gian sống
Về tiến độ, các phường đầu tuyến như Bạch Mai xác định phải bàn giao mặt bằng sạch cho nhà đầu tư sớm nhất có thể, phấn đấu hoàn tất phê duyệt phương án bồi thường trước tháng 10/2026 và đáp ứng thời hạn thành phố đặt ra cho việc giao đất ở vào ngày 15/10/2026. Toàn dự án có tổng mức đầu tư khoảng 162.000 tỷ đồng và được kỳ vọng hoàn thành vào năm 2027. Đây không chỉ là con số về xây dựng, mà là mốc thời gian cho quá trình tái thiết đời sống một dải dân cư dài hàng chục km. Nếu chính quyền tiếp tục giữ được cách làm “công khai – đối thoại – cùng làm” như ở Bạch Mai và Tương Mai, Trục không gian Quốc lộ 1A có thể trở thành cơ hội để nâng cấp nhà ở, trường học, không gian cộng đồng. Ngược lại, nếu bỏ qua tiếng nói của những hộ còn lại trên các phần đất nhỏ hẹp, dự án rất dễ để lại những vết cắt xấu xí trong cấu trúc xã hội. Câu chuyện Quốc lộ 1A Hà Nội vì thế là phép thử cho khả năng vừa mở đường, vừa giữ được sự lành lặn của cộng đồng đô thị.
