Tiết kiệm năng lượng: từ khái niệm kỹ thuật thành chiến lược cạnh tranh
Tiết kiệm năng lượng công nghiệp trong ngành thép Việt Nam là cách tối ưu mọi dòng điện, nhiệt và nhiên liệu từ khâu xử lý phế liệu, nấu luyện, nung phôi đến tận dụng nhiệt thải, nhằm giảm suất tiêu hao trên mỗi tấn thép, hạ giá thành và đáp ứng các tiêu chuẩn môi trường mà thị trường quốc tế đặt ra. Ngày nay, khi ngành công nghiệp chiếm khoảng 50% tổng tiêu thụ năng lượng cuối cùng của Việt Nam, việc coi năng lượng chỉ là chi phí đầu vào đã lỗi thời. Năng lượng đang trở thành yếu tố cạnh tranh trực tiếp: doanh nghiệp nào kiểm soát được thời gian nấu luyện, chỉ số tiêu hao và phát thải sẽ có lợi thế về giá, về thị trường và khả năng trụ vững trước các cơ chế điều chỉnh carbon ngày càng khắt khe. Đây không còn là câu chuyện của bộ phận kỹ thuật, mà là bài toán sống còn của chiến lược kinh doanh.
Áp lực năng lượng và phát thải buộc ngành thép phải thay đổi
Việc tối ưu dây chuyền sản xuất hiệu quả trong ngành thép Việt Nam diễn ra trong bối cảnh chi phí năng lượng tạo sức ép ngày càng rõ rệt với các ngành thép, xi măng, hóa chất, giấy và vật liệu xây dựng. Song song, cơ chế điều chỉnh biên giới carbon của Liên minh châu Âu đã bước vào giai đoạn áp dụng chính thức từ năm 2026 đối với một số nhóm hàng, trong đó có sắt thép. Điều này nghĩa là suất tiêu hao năng lượng và phát thải CO₂ không chỉ ảnh hưởng đến hóa đơn điện, nhiên liệu mà còn quyết định khả năng duy trì thị trường xuất khẩu. Theo Cục Năng lượng – Dầu khí, sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả là giải pháp thiết thực để giảm chi phí sản xuất, nâng cao năng lực cạnh tranh và thích ứng với những yêu cầu ngày càng cao của thị trường. Doanh nghiệp thép không tối ưu năng lượng thì coi như chấp nhận mất dần lợi thế trong chuỗi cung ứng toàn cầu.
Khai thác dư địa 20–30%: tối ưu từ phế liệu tới lò nung
Dư địa tiết kiệm năng lượng trong ngành công nghiệp được ước tính vào khoảng 20–30%, và ngành thép là một trong những nơi dư địa này rõ nhất. Không có một công thức duy nhất: với nhà máy dùng lò điện hoặc lò cảm ứng, điểm xuất phát nằm ở chất lượng phế liệu và từng phút được rút ngắn trong chu kỳ nấu. Một trường hợp điển hình cho thấy chỉ cải tạo hệ thống băm, cắt và vo phế liệu đã có thể rút thời gian nấu từ 106 xuống 90 phút mỗi mẻ và giảm suất tiêu hao điện khoảng 3,9%. Ở khâu nung phôi, nâng cấp hệ thống điều khiển nhiệt, tối ưu tỷ lệ nhiên liệu – không khí giúp giảm khoảng 2,8% lượng nhiên liệu sử dụng và hạn chế oxy hóa bề mặt phôi. Khi từng phút nấu luyện, từng dòng khí và nguồn nhiệt dư đều được lượng hóa và khai thác, hiệu quả năng lượng trở thành một phần của năng lực quản trị sản xuất.
Từ chương trình thí điểm đến chiến lược chuyển đổi xanh
Điểm đáng chú ý là sự dịch chuyển từ các sáng kiến rời rạc sang khuôn khổ chuyển đổi xanh doanh nghiệp có định hướng. Chương trình Thỏa thuận tự nguyện về sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả trong công nghiệp được thí điểm giai đoạn 2024–2026 tại 21 doanh nghiệp thuộc 13 ngành, trong đó có ba doanh nghiệp thép. Chương trình xác định 265 dự án với tổng tiềm năng tiết kiệm khoảng 508 GWh và giảm 206.000 tấn CO₂ mỗi năm nếu triển khai đầy đủ. Con số này cho thấy tiết kiệm năng lượng công nghiệp không phải khẩu hiệu mà là nguồn lợi nhuận và uy tín môi trường rất cụ thể. Đáng nói hơn, 81 dự án đã thực hiện và 66 dự án đang trong kế hoạch đầu tư, với thời gian hoàn vốn đơn giản trung bình chỉ 2,8 năm. Tiết kiệm năng lượng, nếu làm nghiêm túc và dựa trên dữ liệu, là khoản đầu tư ngắn hạn cho một lợi thế dài hạn.
Vai trò của Cục Năng lượng – Dầu khí: từ chính sách đến hành động
Điểm tựa chính sách cho chuyển đổi xanh doanh nghiệp được thể hiện rõ tại hội thảo “Tiết kiệm năng lượng trong công nghiệp: Từ chính sách đến hành động thực tiễn” do Cục Năng lượng – Dầu khí tổ chức ngày 30/9 tại Tây Ninh. Hội thảo thuộc Cộng đồng Hiệu quả năng lượng Việt Nam trong khuôn khổ chương trình quốc gia về sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả giai đoạn 2019–2030. Tại đây, doanh nghiệp được cập nhật cơ chế, quy định mới về năng lượng, đồng thời thảo luận các giải pháp công nghệ, tài chính để đổi mới dây chuyền sản xuất hiệu quả và giảm chi phí năng lượng. Cục Năng lượng – Dầu khí không chỉ khuyến khích áp dụng giải pháp tiết kiệm mà còn nhấn mạnh yêu cầu doanh nghiệp phải có dữ liệu và khả năng chứng minh kết quả cải thiện trong sản xuất. Kể từ khi năng lượng trở thành thước đo cạnh tranh, ai sở hữu dữ liệu và kế hoạch cải thiện rõ ràng sẽ dẫn dắt cuộc chơi.
