Nhu cầu tăng nhanh, nguồn điện mới chưa sẵn sàng
An ninh năng lượng là khả năng bảo đảm nguồn cung ổn định, đủ sức đáp ứng nhu cầu sản xuất và đời sống trước biến động thời tiết, thị trường nhiên liệu và tiến độ đầu tư. Đây không chỉ là câu chuyện có đủ điện hôm nay, mà còn là năng lực chống chịu khi nguồn nhập khẩu hoặc nguồn phát trong nước gặp gián đoạn. Ngày 7/11, Bộ trưởng Công Thương Lê Mạnh Hùng chủ trì hội nghị về vận hành hệ thống điện quốc gia và bảo đảm cung ứng giai đoạn 2027-2028; ngày 10/11, Bộ Công Thương tổ chức Diễn đàn An ninh năng lượng quốc gia tại Hà Nội. Hai cuộc họp cùng chỉ ra điểm cốt yếu: nhu cầu điện năm 2027 dự báo tăng khoảng 10%, trong khi nguồn điện nền mới chưa kịp vận hành. Điện sản xuất và nhập khẩu năm 2026 ước đạt 356,2 tỷ kWh, tăng 10,3% so với năm trước. Khi phụ tải tăng trên nền cao như vậy, trông chờ vào nguồn mới chưa hoàn thành là một canh bạc không cần thiết.
Đa dạng nguồn cung phải đi cùng giảm lệ thuộc
Sức ép không chỉ đến từ tốc độ tăng nhu cầu điện. Nắng nóng và El Niño đẩy tiêu thụ lên, trong khi lượng nước về hồ thủy điện suy giảm; sản lượng thủy điện cả năm dự kiến thấp hơn năm 2025 khoảng 18,5 tỷ kWh. Cùng lúc, tỷ lệ nhập khẩu ròng năng lượng năm 2025 đạt 43,9% tổng cung năng lượng sơ cấp. Điều đó khiến giá nhiên liệu và đứt gãy chuỗi cung ứng bên ngoài có thể nhanh chóng trở thành rủi ro trong nước. Tại diễn đàn, Bộ Công Thương đặt ưu tiên tháo gỡ vướng mắc cơ chế, vốn và tiến độ dự án, đồng thời đa dạng hóa nguồn cung nhiên liệu, tăng dự trữ và thúc đẩy tiết kiệm điện. Hướng đi này hợp lý, nhưng cần tránh hiểu đa dạng hóa chỉ là mua nhiên liệu từ nhiều thị trường hơn. Một hệ thống bền vững phải phối hợp nguồn phát, lưới truyền tải, nhiên liệu và quản lý phụ tải; nếu thiếu một mắt xích, nguồn cung điện vẫn dễ bị bó hẹp.
Gỡ điểm nghẽn là ưu tiên cấp bách
Nhiều dự án nguồn và lưới điện còn vướng cơ chế, mặt bằng hoặc thu xếp vốn, nên lời kêu gọi xây thêm công suất sẽ không đủ nếu thủ tục và trách nhiệm tiến độ vẫn mờ nhạt. EVN cho biết nhu cầu vốn đầu tư giai đoạn 2026-2030 khoảng 830.000 tỷ đồng; quy mô này cho thấy huy động vốn và phân bổ rủi ro phải được xem là một phần của chính sách an ninh năng lượng, không phải việc xử lý sau. Các công trình bắt buộc vận hành trong năm 2027 cần có mốc tiến độ cụ thể, còn những dự án chậm kéo dài cần được xử lý dứt điểm. Bộ Công Thương cũng yêu cầu triển khai đồng bộ tám nhóm giải pháp để bảo đảm cung ứng điện cho sản xuất, kinh doanh và sinh hoạt. Công cụ điều hành tốt hơn có thể giúp phát hiện rủi ro sớm: công nghệ bản sao số được yêu cầu đưa vào vận hành chậm nhất quý I/2027. Tuy nhiên, công nghệ chỉ hữu ích khi dữ liệu dẫn đến quyết định nhanh và đơn vị chịu trách nhiệm có quyền xử lý.
Dự trữ và tiết kiệm điện là tuyến phòng thủ thiết thực
Kho dự trữ không thể thay thế nguồn điện mới, nhưng giúp giảm nguy cơ thiếu nhiên liệu khi thị trường quốc tế biến động. Hiện dự trữ xăng dầu mới tương đương khoảng 60 ngày nhập ròng, thấp hơn mục tiêu 90 ngày; Việt Nam cũng chưa có dự trữ dầu thô quốc gia. Bộ Công Thương định hướng đa dạng hóa thị trường, nguồn cung và tuyến vận tải nhập khẩu dầu thô, khí thiên nhiên hóa lỏng, than, đồng thời từng bước nâng dự trữ xăng dầu và hình thành dự trữ dầu thô. Đây là khoảng trống cần được xử lý theo lộ trình có nguồn lực và mốc kiểm tra rõ ràng. Người dân và doanh nghiệp cũng có vai trò trực tiếp. Mục tiêu giảm tối thiểu khoảng 3.000 MW công suất đỉnh miền Bắc năm 2027 dựa vào điều chỉnh phụ tải và sử dụng điện hiệu quả; ngành còn thúc đẩy điện mặt trời mái nhà tự sản xuất, tự tiêu thụ kèm lưu trữ, cùng mục tiêu tiết kiệm ít nhất 3% tổng điện năng mỗi năm. Hệ thống thông tin năng lượng quốc gia dự kiến vận hành năm 2027, còn kết quả xử lý vướng mắc sẽ được đánh giá công khai tại diễn đàn năm 2027.
Muốn nguồn cung bền vững, phải biến cam kết thành tiến độ
Ưu tiên đúng lúc này không phải một lời hứa chung rằng sẽ có thêm điện, mà là danh sách dự án có thời hạn, đầu mối chịu trách nhiệm và phương án thay thế nếu tiến độ trượt. Đa dạng nhiên liệu và tăng dự trữ giúp giảm lệ thuộc nhập khẩu, còn tiết kiệm điện làm dịu đỉnh phụ tải mà không đòi hỏi chờ các nhà máy mới hoàn thành. Báo cáo An ninh năng lượng Việt Nam 2026 đã được công bố, và Bộ dự kiến đưa báo cáo thành ấn phẩm thường niên. Kết luận cần rõ ràng: bảo đảm nguồn cung điện không thể chỉ dựa vào nhập khẩu hoặc một loại nguồn phát. Việt Nam cần đồng thời tháo gỡ điểm nghẽn dự án, củng cố dự trữ năng lượng và khuyến khích sử dụng điện hiệu quả. Nếu các mục tiêu ấy được gắn với tiến độ công khai, an ninh năng lượng sẽ chuyển từ phản ứng khi thiếu hụt sang chủ động phòng ngừa.
