Khi “bác sĩ AI” trở thành nguồn tư vấn sức khỏe đại chúng
Hiện tượng “bác sĩ AI” trên TikTok là xu hướng các tài khoản dùng hình ảnh, giọng nói và nội dung do trí tuệ nhân tạo tạo ra để đóng vai chuyên gia y tế, đưa ra lời khuyên sức khỏe và chữa bệnh, thu hút hàng triệu lượt xem nhưng tiềm ẩn rủi ro nghiêm trọng vì phần lớn thông tin không được kiểm chứng khoa học. Theo một nghiên cứu tại Anh, nội dung do AI tạo ra xuất hiện trong 40% các video hàng đầu liên quan đến sức khỏe trên TikTok. Với một số từ khóa như “mẹo sức khỏe”, con số này tăng đến 84% và mỗi video trung bình nhận khoảng 2,5 triệu lượt xem. Đây không còn là vài clip giải trí vô thưởng vô phạt, mà là cả một hệ sinh thái thông tin sai sức khỏe TikTok đang định hình nhận thức cộng đồng. Vấn đề không nằm ở bản thân AI, mà ở việc người dùng ngây thơ xem đó là lời khuyên y tế đáng tin cậy chỉ vì nó “trông giống bác sĩ”.
Thông tin y tế không đáng tin: từ nỗi sợ ung thư đến bài thuốc “Coca-Cola với hành tây”
Các bác sĩ AI giả mạo không chỉ nói lan man về lối sống lành mạnh; họ đang gieo rắc nỗi sợ và những niềm tin sai lệch rất cụ thể. Nghiên cứu tại Anh cho thấy nhiều tài khoản phát tán thông tin sai về ung thư, như khẳng định hâm nóng thức ăn bằng hộp nhựa trong lò vi sóng, dùng lăn khử mùi hay ngủ cạnh điện thoại có thể gây ung thư – những điều đã bị tổ chức nghiên cứu ung thư uy tín tại Anh bác bỏ. Không dừng lại ở đó, các “bác sĩ AI” quảng bá bài thuốc kỳ quái như uống Coca-Cola trộn với hành tây để giảm đau, hay giới thiệu sản phẩm “viễn tưởng” Hyalethinap Plus Pro Max được gán đủ tác dụng từ chống lão hóa đến giảm rụng tóc và đau khớp. Đây là nội dung y tế không đáng tin, nhưng lại được trình bày bằng biểu đồ, áo blouse trắng và giọng nói chắc nịch, khiến người xem dễ nhầm lẫn với kiến thức khoa học. Về bản chất, đó là trò lợi dụng lòng tin để câu view hơn là chăm sóc sức khỏe cộng đồng.
Không phải mọi xu hướng sức khỏe trên TikTok đều độc hại
Điểm khó của người dùng là TikTok không chỉ toàn rác; vẫn có những nội dung tử tế, khiến ranh giới giữa lời khuyên hữu ích và độc hại trở nên mờ. Một ví dụ là trào lưu ăn tối sớm để cải thiện giấc ngủ và sức khỏe trao đổi chất, trong đó nhiều tài khoản khuyến khích bữa tối kiểu “early bird” trước khi đi ngủ 4–5 tiếng. Một số bác sĩ chuyên về giấc ngủ cho rằng việc ăn sớm hơn có thể có lợi: giảm hoạt động tiêu hóa khi ngủ, hạn chế trào ngược axit, giúp giấc ngủ sâu hơn. Một số nghiên cứu gần đây cũng ghi nhận việc ăn tối lúc khoảng 6 giờ thay vì 9 giờ có thể cải thiện kiểm soát đường huyết và một số chỉ số chuyển hóa, đồng thời liên quan giảm nguy cơ bệnh mạch máu não khi bữa ăn cuối trong ngày diễn ra trước 8 giờ tối. Tuy nhiên, ngay cả với xu hướng “có vẻ đúng”, điều quan trọng vẫn là truy tìm nguồn khoa học, không xem TikTok như nơi duy nhất để ra quyết định về sức khỏe.
Tác động tâm lý và sức khỏe: cái giá của việc tin nhầm bác sĩ AI
Hệ quả của việc tin vào bác sĩ AI giả mạo không chỉ là mất thời gian thử các mẹo vô nghĩa; nó đang bào mòn sức khỏe tinh thần và thể chất của người dùng. Các chuyên gia y khoa tại Anh cảnh báo thông tin và lời khuyên sai sự thật trên TikTok thu hút hàng triệu lượt xem, làm tăng nguy cơ cộng đồng hấp thụ kiến thức sức khỏe lệch lạc. Một giám đốc y khoa của dịch vụ y tế công ghi nhận nhiều bác sĩ thấy số lượng bệnh nhân lo lắng, hoang mang gia tăng rõ rệt vì tin vào các video sức khỏe được tạo ra chỉ để câu lượt xem. Nội dung sai sự thật, theo các giáo sư y học gia đình, mang lại “rủi ro thực sự” cho cộng đồng: người bệnh trì hoãn khám chữa chính thống, thử những mẹo có thể gây hại, hoặc đổi thuốc mà không tham khảo bác sĩ. Thêm vào đó, khi phải liên tục sàng lọc thông tin sai sức khỏe TikTok, người dùng rơi vào trạng thái nghi ngờ mọi thứ, kể cả khuyến cáo khoa học đúng, làm suy yếu niềm tin vào hệ thống y tế.
Nền tảng phải chịu trách nhiệm, nhưng người dùng không được phép thụ động
Trước làn sóng chỉ trích, nền tảng chia sẻ video này cho biết luôn gỡ bỏ thông tin y tế độc hại, bao gồm nội dung do AI tạo ra. Họ khẳng định hợp tác với các tổ chức y tế lớn để cung cấp thông tin uy tín, đồng thời đầu tư vào công nghệ phân loại nội dung AI. Song nếu chỉ trông chờ thuật toán “giữ nhà sạch sẽ”, người dùng sẽ mãi là nạn nhân. Điều đáng lo ngại là xu hướng bác sĩ AI giả mạo vẫn lan rất nhanh trên mạng xã hội, bởi những nội dung giật gân, hứa hẹn chữa bệnh dễ dàng luôn được ưu tiên chú ý. Bài học từ các xu hướng như mẹo giấc ngủ cho thấy một phần TikTok có thể đồng điệu với khoa học, nhưng phần còn lại là mảnh đất màu mỡ của nội dung y tế không đáng tin. Cần nhìn thẳng vào thực tế: mỗi cú vuốt màn hình liên quan sức khỏe là một quyết định liên quan đến cơ thể mình. Nền tảng có nghĩa vụ lọc, nhưng người dùng phải tự coi mình là “biên tập viên sức khỏe”, luôn đặt câu hỏi, tìm nguồn y khoa chính thống và xem TikTok là điểm khởi đầu tham khảo, không phải nơi kết thúc cho mọi quyết định y tế.
