Trung tâm năng lượng TP.HCM: bước đi chiến lược, không chỉ là một dự án quy hoạch
Trung tâm năng lượng TP.HCM là đề án phát triển một hệ sinh thái công nghiệp – năng lượng đa cực, tích hợp khí, LNG, điện, lọc hóa dầu và năng lượng tái tạo, gắn với cảng biển, logistics, hạ tầng khoa học – công nghệ và tài chính xanh, nhằm bảo đảm an ninh năng lượng, hỗ trợ tăng trưởng kinh tế xanh và nâng cao năng lực cạnh tranh vùng. Điểm quan trọng cần nhấn mạnh: đây không phải một khu công nghiệp năng lượng đơn lẻ, mà là cấu trúc trung tâm công nghiệp – năng lượng quốc gia vận hành theo chuỗi giá trị khép kín, gắn kết hạ tầng chế tạo với cảng biển chuyên dụng cho năng lượng tái tạo. Việc Sở Công Thương TP.HCM tổ chức tọa đàm “Hướng đến hình thành Trung tâm công nghiệp – năng lượng quốc gia tại TP. Hồ Chí Minh” ngày 31/7 cho thấy thành phố coi đây là dự án mang tầm chiến lược, đòi hỏi tiếng nói chung giữa giới quản lý, doanh nghiệp và các viện nghiên cứu. Theo tôi, thành phố đang chủ động tự định vị trong bản đồ hạ tầng năng lượng quốc gia, thay vì chỉ đóng vai trò là điểm tiêu thụ lớn. Đây là bước chuyển tư duy quan trọng: từ “người dùng năng lượng” thành “người kiến tạo chuỗi giá trị năng lượng”.
Vì sao TP.HCM chọn mô hình đa cực tích hợp khí, LNG, điện và năng lượng tái tạo?
Sự lựa chọn mô hình đa cực cho Trung tâm năng lượng TP.HCM không phải ngẫu nhiên, mà phản ánh tham vọng vừa bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia, vừa đẩy mạnh năng lượng tái tạo Việt Nam trong một cấu trúc linh hoạt. Theo đề án, các cực Long Sơn, Phú Mỹ – Cái Mép – Thị Vải, Sao Mai – Bến Đình, Rạch Dừa sẽ kết nối với hệ thống khu công nghiệp, cảng biển, điện khí, lọc hóa dầu và năng lượng tái tạo theo chuỗi giá trị. Cực Long Sơn được định vị cho lọc hóa dầu, hóa chất chuyên dụng và vật liệu mới, đồng thời gắn với các giải pháp giảm phát thải công nghiệp. Đây là cách kéo ngành công nghiệp nặng vào quỹ đạo xanh, thay vì tiếp tục mô hình phát thải cao. Cực Phú Mỹ – Cái Mép – Thị Vải lại tập trung khí hóa lỏng LNG và điện khí, cùng hệ thống kho cảng chuyên dụng và logistics năng lượng quy mô lớn, biến LNG và điện khí hóa thành trụ cột chuyển dịch khỏi nhiên liệu hóa thạch truyền thống. Điện gió ngoài khơi, công nghiệp chế tạo cơ khí nặng và dịch vụ kỹ thuật dầu khí được gom vào cụm Rạch Dừa – Sao Mai – Bến Đình, cho phép gắn kết trực tiếp hạ tầng chế tạo với cảng biển chuyên dụng cho năng lượng tái tạo. Đây là điểm khác biệt lớn: thay vì chỉ lắp đặt tua-bin và cột gió ở nơi xa xôi, TP.HCM muốn biến toàn bộ chuỗi thiết kế – chế tạo – lắp đặt – vận hành thành một ngành công nghiệp mới.
Kết nối hạ tầng, logistics, khoa học – công nghệ và tài chính xanh: lợi ích vượt ra ngoài ngành năng lượng
Nếu chỉ nhìn Trung tâm năng lượng TP.HCM như nơi sản xuất điện và xử lý khí LNG, chúng ta sẽ bỏ lỡ phần quan trọng nhất: đây là điểm nút kết nối hạ tầng năng lượng quốc gia với hệ sinh thái logistics, khoa học – công nghệ và tài chính xanh. Thành phố sở hữu thị trường tiêu thụ năng lượng lớn, hệ thống cảng nước sâu quy mô, các cụm khí – điện – lọc hóa dầu, cơ sở công nghiệp dầu khí và mạng lưới logistics cùng viện nghiên cứu, trường đại học chất lượng cao. Những yếu tố này cho phép trung tâm vận hành như “bàn điều phối” của toàn chuỗi giá trị năng lượng. Một lớp cấu trúc đáng chú ý trong đề án là ba lớp chiến lược: năng lượng cốt lõi; công nghiệp – chế tạo tiên tiến; dịch vụ – logistics – số – R&D, cùng bảy trụ cột phát triển gồm khí, LNG và điện khí; lọc hóa dầu và hóa chất chuyên sâu; điện gió ngoài khơi; cảng biển và logistics chuyên ngành; hydrogen và công nghệ thu hồi, sử dụng, lưu trữ carbon; công nghiệp số và dữ liệu lớn; R&D và đào tạo nhân lực chất lượng cao. Theo tôi, lựa chọn này cho thấy TP.HCM không muốn chỉ làm ra megawatt, mà muốn tạo ra tri thức, dữ liệu và tài chính xanh xoay quanh năng lượng. Một phát biểu đáng chú ý là nhận định của Phó Viện trưởng Viện Năng lượng Lê Việt Cường: việc triển khai đề án phù hợp với định hướng phát triển ngành năng lượng, đồng thời thành phố cần xây dựng hạ tầng mềm và cơ chế hạ tầng dùng chung để hình thành chuỗi giá trị đồng bộ. Đây là cảnh báo thẳng thắn: nếu thiếu hạ tầng mềm, các dự án năng lượng sẽ tiếp tục rời rạc, khó tạo lợi thế cạnh tranh quốc gia.
An ninh năng lượng và chuyển dịch xanh: cơ hội nhưng không tự động thành hiện thực
Ở cấp độ quốc gia, Trung tâm năng lượng TP.HCM được kỳ vọng góp phần bảo đảm an ninh năng lượng, hỗ trợ tăng trưởng kinh tế xanh và tạo động lực tăng trưởng mới cho vùng Đông Nam Bộ. Bối cảnh hiện nay là yêu cầu cấp thiết phải có nguồn năng lượng ổn định, chất lượng cao cho sản xuất, giao thông, điện hóa, trung tâm dữ liệu và các ngành công nghệ cao. Nếu TP.HCM thất bại trong việc xây dựng năng lực cung cấp và quản trị năng lượng, rủi ro “nghẽn năng lượng” sẽ trở thành nút thắt cho toàn bộ chiến lược công nghiệp hóa và kinh tế số. Tuy nhiên, cơ hội này không tự động biến thành lợi thế. Đề án đặt ra mục tiêu hoàn thiện nền tảng vào năm 2030, mở rộng hệ sinh thái giai đoạn 2031–2035 và đến năm 2045 trở thành trung tâm công nghiệp năng lượng mang tầm khu vực. Kịch bản phát triển được đề xuất dựa trên Quy hoạch điện VIII, với phương án tăng tốc khi đầu tư trực tiếp nước ngoài thuận lợi, giá năng lượng ổn định, và phương án thận trọng nếu tiến độ pháp lý và vốn bị chậm. Theo tôi, điểm then chốt là phải biến các mốc thời gian này thành cam kết chính sách và dự án cụ thể, có thể kiểm chứng được. Nếu không, trung tâm rất dễ trượt từ “cực tăng trưởng mới” thành “danh xưng trên giấy”. An ninh năng lượng không được bảo đảm bằng khẩu hiệu, mà bằng hạ tầng cứng, hạ tầng mềm và năng lực quản trị thực tế.
Kết luận: TP.HCM phải dám làm vai trò đầu tàu năng lượng tích hợp
Đề án Trung tâm năng lượng TP.HCM, với mô hình đa cực tích hợp khí, LNG, điện, lọc hóa dầu và năng lượng tái tạo, là một trong những nỗ lực hiếm hoi đặt năng lượng vào vị trí hạt nhân của phát triển công nghiệp, logistics, tài chính xanh và khoa học – công nghệ. Tôi cho rằng, nếu thành phố kiên định với cách tiếp cận hệ sinh thái – chuỗi giá trị, đồng thời bảo đảm quy hoạch hạ tầng kỹ thuật từ cảng biển, kho bãi, đường ống, lưới điện, giao thông kết nối, cấp nước, phòng cháy chữa cháy, môi trường cho đến hạ tầng dữ liệu số được đầu tư đồng bộ, năng lực cạnh tranh sẽ không chỉ dừng ở cấp vùng mà còn vươn lên cấp khu vực. Ngược lại, nếu trung tâm bị kéo về mô hình “tập hợp dự án rời rạc”, không có hạ tầng dùng chung và không có cơ chế kết nối dữ liệu, tài chính, nhân lực, TP.HCM sẽ bỏ lỡ cơ hội tự chủ công nghiệp năng lượng và vị thế chiến lược. Thời điểm triển khai được đánh giá là phù hợp với định hướng ngành năng lượng; điều còn thiếu là quyết tâm biến tầm nhìn đa cực thành cấu trúc vận hành thực sự. Trung tâm năng lượng TP.HCM chỉ có ý nghĩa khi trở thành nơi hội tụ của chính sách thông minh, quy hoạch nhất quán và năng lực thi công nghiêm túc.
