Từ mua sắm sang làm chủ công nghệ: ý nghĩa thật sự của hai hợp đồng đường sắt
Việc Vingroup đồng thời ký hợp đồng với Siemens và Alstom để phát triển tàu cao tốc Việt Nam và tàu điện đô thị Hà Nội là bước chuyển từ mô hình nhập khẩu trọn gói sang tiếp nhận chuyển giao công nghệ đường sắt, đặt mục tiêu xây dựng năng lực sản xuất phương tiện nội địa, giảm lệ thuộc bên ngoài và tạo nền tảng cho một ngành công nghiệp đường sắt hiện đại có thể tham gia chuỗi giá trị toàn cầu. Điểm đáng nói không phải ở số lượng đoàn tàu, mà ở việc một doanh nghiệp tư nhân dám đứng ra làm đầu tàu công nghệ. Ngày 23/9, VinSpeed thuộc Vingroup ký hợp đồng trọn gói với Siemens Mobility để phát triển các tuyến đường sắt tốc độ cao, trong đó Siemens cung cấp 10 đoàn tàu Velaro Novo cho hai tuyến Hà Nội – Quảng Ninh và Bến Thành – Cần Giờ. Ngày 6/10, Vingroup tiếp tục ký với Alstom hợp đồng 200 đoàn tàu Metropolis thế hệ mới cho mạng lưới tàu điện đô thị Hà Nội, kèm thỏa thuận chuyển giao công nghệ sản xuất. Đây là tiền lệ quan trọng khi khu vực tư nhân tiếp nhận công nghệ phương tiện đường sắt hiện đại thay vì chỉ mua sắm.
Siemens và Velaro Novo: định hình chuẩn mới cho tàu cao tốc Việt Nam
Hợp tác với Siemens cho thấy Vingroup không chọn con đường dễ là mua tàu đã dùng, mà nhắm thẳng vào thế hệ công nghệ mới Velaro Novo cho các tuyến cao tốc liên tỉnh. Dòng tàu này có vận tốc thiết kế lên tới 350 km/h, tối ưu khí động học và giúp tiết kiệm khoảng 30% điện năng tiêu thụ so với thế hệ trước. Đó không chỉ là câu chuyện tốc độ, mà là chuẩn hiệu quả vận hành cho nhiều thập kỷ. Theo thỏa thuận, Siemens cung cấp 10 đoàn tàu Velaro Novo cho hai tuyến Hà Nội – Quảng Ninh (121 km) và Bến Thành – Cần Giờ (54 km), trong khi VinSpeed đảm nhiệm xây dựng đường ray. Việc phân định rõ vai trò – đối tác Đức tập trung vào công nghệ đoàn tàu, doanh nghiệp Việt Nam lo hạ tầng – cho thấy tư duy triển khai hạ tầng tổng lực, tách bạch đường sắt tốc độ cao với đường sắt đô thị. Nếu làm tốt, đây sẽ là nền móng để Việt Nam không còn đứng ngoài cuộc chơi tàu cao tốc khu vực.
Alstom và metro Hà Nội: chuyển giao công nghệ để sản xuất phương tiện nội địa
Ở mảng tàu điện đô thị Hà Nội, hợp đồng với Alstom mang màu sắc công nghiệp rõ rệt hơn: 83 đoàn tàu Metropolis đầu tiên sẽ sản xuất tại cơ sở Valenciennes Petite-Forêt của Pháp, nhưng 117 đoàn còn lại được thiết kế để Vingroup chủ động sản xuất, lắp ráp trong nước với gói chuyển giao công nghệ toàn diện. Đây là bước đi hiếm thấy trong các dự án metro trước đây, vốn chủ yếu dừng ở nhập khẩu đoàn tàu hoàn chỉnh. Theo hợp đồng, toàn bộ các đoàn tàu Metropolis là loại 5 toa thế hệ mới, thân tàu bằng hợp kim nhôm giúp giảm tải trọng trục, tiết kiệm năng lượng và hạn chế hao mòn đường ray; thiết kế thân rộng tối ưu không gian nội thất, tăng sức chở hành khách; vận hành tự động hoàn toàn, không người lái, đạt cấp độ tự động hóa cao nhất GoA4; hệ thống phanh kết hợp phanh tái sinh và phanh đĩa vừa bảo đảm an toàn vừa thu hồi năng lượng khi hãm. Khi khâu sản xuất được đưa về Việt Nam, phía sau các tuyến metro sẽ hình thành thêm chuỗi cơ khí, điện – điện tử, lắp ráp, bảo dưỡng và cung ứng linh kiện – đúng nghĩa sản xuất phương tiện nội địa chứ không chỉ là lắp đặt hạ tầng.
Từ quy hoạch Thủ đô đến chất lượng sống: vì sao người dân nên quan tâm
Nhìn từ người dùng, hai thương vụ này không phải chuyện xa vời trong phòng họp. Theo Quy hoạch Thủ đô đến năm 2045, mạng lưới đường sắt đô thị Hà Nội được định hướng đạt 979 km với 18 tuyến, đóng vai trò xương sống của giao thông công cộng. Với tổng chiều dài gần 1.000 km, đây được đánh giá là một trong những dự án đường sắt đô thị lớn nhất Đông Nam Á, nhằm giảm ùn tắc, hạn chế ô nhiễm môi trường và nâng cao chất lượng sống cho người dân. Các đoàn tàu Metropolis vận hành bằng năng lượng sạch, không phát thải trực tiếp, kết hợp công nghệ hãm tái sinh, góp phần giảm ùn tắc và ô nhiễm không khí. Nếu kết nối được với mạng lưới tàu cao tốc Việt Nam, người dân sẽ có khả năng di chuyển liên tỉnh nhanh, an toàn, thay thế dần phụ thuộc vào đường bộ. Nói cách khác, mỗi bước tiến trong chuyển giao công nghệ đường sắt hôm nay sẽ hiện diện rất cụ thể trong hành trình đi làm, đi học, đi chơi của cư dân đô thị ngày mai.
Tiền lệ tư nhân làm đầu tàu công nghiệp: cơ hội và thách thức
Việt Nam từ lâu muốn xây dựng ngành công nghiệp đường sắt nội địa nhưng vướng vốn và sự sẵn sàng chuyển giao từ các tập đoàn nước ngoài. Việc Vingroup chủ động đàm phán song song với Siemens và Alstom, nhận chuyển giao công nghệ cho cả tàu cao tốc lẫn tàu điện đô thị, là tín hiệu cho thấy tư nhân đã sẵn sàng gánh vai trò mà trước đây thường được kỳ vọng ở khu vực nhà nước. Thỏa thuận với Alstom được đánh giá là tiền lệ quan trọng khi một doanh nghiệp tư nhân Việt Nam đứng ra tiếp nhận chuyển giao công nghệ sản xuất phương tiện đường sắt đô thị hiện đại. Nếu mô hình đi đúng lộ trình, những đoàn tàu đầu tiên chỉ là phần nổi; phần chìm chính là năng lực sản xuất, đội ngũ kỹ sư, nhà cung cấp linh kiện được hình thành sau đó, có thể phục vụ các dự án tiếp theo. Dĩ nhiên, rủi ro về tiến độ, chất lượng và khả năng nội địa hóa vẫn hiện hữu. Nhưng nếu không có ai dám tạo tiền lệ, giấc mơ đường sắt hiện đại “made in Vietnam” sẽ mãi ở dạng khẩu hiệu.
