Bước ngoặt: khi Vingroup chọn làm nhà sản xuất, không chỉ là người mua tàu
Thỏa thuận công nghệ đường sắt giữa Vingroup với Alstom và Siemens là bước ngoặt khi một doanh nghiệp tư nhân Việt Nam không chỉ mua tàu mà còn xây dựng năng lực tự chủ sản xuất, từ tàu metro tới tàu cao tốc, hướng tới hình thành chuỗi công nghiệp đường sắt hoàn chỉnh trong nước.
Trong vòng chưa đầy hai tuần, Vingroup đường sắt cao tốc đã ký hai hợp đồng mang tính định hình thị trường: hợp tác với Siemens Mobility để đưa công nghệ Velaro Novo vào các tuyến tốc độ cao như Hà Nội – Quảng Ninh và Bến Thành – Cần Giờ, đồng thời ký với Alstom hợp đồng cung cấp 200 đoàn tàu metro Metropolis cho đường sắt đô thị Hà Nội, kèm chuyển giao công nghệ sản xuất trong nước. Đây không phải là những thương vụ mua sắm thiết bị rời rạc, mà là một chiến lược tổng lực: tách bạch rõ đường sắt liên tỉnh tốc độ cao và đường sắt đô thị, nhưng cùng chung mục tiêu xây dựng năng lực công nghiệp nội địa lâu dài.
Chuyển giao công nghệ Alstom: 200 đoàn tàu và tiền lệ cho tàu Metrop Made in Vietnam
Hợp đồng giữa Vingroup và Alstom cho thấy tham vọng rõ ràng: không dừng ở việc nhập khẩu tàu, mà phải có tàu Metrop Made in Vietnam. Theo thỏa thuận, Alstom sẽ cung cấp 200 đoàn tàu metro Metropolis thế hệ mới cho mạng lưới đường sắt đô thị Hà Nội. 83 đoàn tàu đầu tiên được sản xuất tại cơ sở Valenciennes Petite-Foreet của Pháp, một trung tâm chuyên môn về tàu điện ngầm. Phần quan trọng hơn nằm ở 117 đoàn tàu tiếp theo: Alstom cam kết chuyển giao công nghệ toàn diện, cung cấp linh kiện cốt lõi, máy móc chuyên dụng và đội ngũ chuyên gia để Vingroup thiết lập dây chuyền, lắp ráp và kiểm định ngay tại Việt Nam.
Đây là tiền lệ quan trọng khi một doanh nghiệp tư nhân Việt Nam đứng ra tiếp nhận chuyển giao công nghệ sản xuất phương tiện đường sắt đô thị hiện đại. Các đoàn tàu Metropolis cấu hình 5 toa, thân hợp kim nhôm giúp giảm tải trọng trục, tiết kiệm năng lượng và hạn chế hao mòn đường ray; vận hành tự động hoàn toàn ở cấp độ GoA4, kết hợp phanh đĩa và phanh tái sinh để thu hồi năng lượng. Nói cách khác, thứ được chuyển giao không chỉ là “vỏ tàu”, mà là cả hệ thống kỹ thuật, quy trình và tiêu chuẩn để sản xuất, vận hành một mạng lưới metro hiện đại ngay trên đất Việt Nam.
Công nghệ Velaro Novo và chiến lược Vingroup đường sắt cao tốc
Song song với metro, Vingroup đường sắt cao tốc được giao cho công ty thành viên VinSpeed hợp tác với Siemens Mobility để triển khai các tuyến liên tỉnh như Hà Nội – Quảng Ninh (121 km) và Bến Thành – Cần Giờ (54 km). Trọng tâm của thỏa thuận là công nghệ Velaro Novo – dòng tàu có vận tốc thiết kế lên tới 350 km/h, tối ưu khí động học và giúp tiết kiệm khoảng 30% điện năng tiêu thụ so với các thế hệ trước. Đây là lựa chọn mang tính chiến lược: thay vì tự mày mò, Vingroup chọn đi cùng một trong những công nghệ tàu cao tốc đã được kiểm chứng trên thế giới.
Nếu thương vụ với Alstom tập trung vào đường sắt đô thị Hà Nội và năng lực sản xuất tàu Metrop Made in Vietnam, thì hợp tác với Siemens mở rộng sang phân khúc đường sắt tốc độ cao, tạo trục kết nối vùng mới. Các tuyến này không chỉ rút ngắn thời gian di chuyển giữa các trung tâm kinh tế, mà còn mở ra không gian phát triển đô thị, du lịch và logistics dọc hành lang đường sắt. Về bản chất, Vingroup đang kết hợp tinh hoa công nghệ Đức – Pháp để xây dựng một hệ sinh thái đường sắt từ đô thị đến liên tỉnh, thay đổi cách người Việt di chuyển trên những quãng đường trung bình và dài.
Đường sắt đô thị Hà Nội: từ xương sống giao thông đến cú hích công nghiệp
Theo Quy hoạch Thủ đô đến năm 2045, mạng lưới đường sắt đô thị Hà Nội được định hướng đạt 979 km với 18 tuyến, đóng vai trò xương sống của hệ thống giao thông công cộng. Với tổng chiều dài gần 1.000 km, đây là một trong những chương trình phát triển metro lớn nhất Đông Nam Á, được kỳ vọng giảm ùn tắc, hạn chế ô nhiễm và nâng chất lượng sống cho người dân. Các đoàn tàu Metropolis vận hành bằng năng lượng sạch, không phát thải trực tiếp, kết hợp hãm tái sinh để giảm tiêu thụ năng lượng và ô nhiễm không khí. Nói thẳng, nếu Hà Nội không có một mạng lưới metro dày và vận hành tin cậy, mọi nỗ lực mở rộng đường bộ sẽ chỉ là giải pháp tạm thời.
Điểm đáng nói là mỗi đoàn tàu kéo theo cả một chuỗi cung ứng: cơ khí, điện – điện tử, lắp ráp, bảo dưỡng, cung ứng linh kiện. Khi 117 đoàn tàu được sản xuất trong nước, các nhà cung cấp Việt Nam có cơ hội tham gia vào chuỗi giá trị toàn cầu, thay vì chỉ đứng ngoài nhập khẩu trọn gói. Nếu mô hình được triển khai đúng lộ trình, những đoàn tàu nhập khẩu ban đầu chỉ là “đội hình mở đường”, còn năng lực sản xuất nội địa mới là tài sản lâu dài phục vụ các dự án tiếp theo. Đây là cách tiếp cận đáng tiền hơn nhiều so với việc chỉ mua tàu về chạy rồi phụ thuộc hoàn toàn vào đối tác nước ngoài trong suốt vòng đời dự án.
Ý nghĩa dài hạn: từ tiền lệ tư nhân đến tham vọng công nghiệp đường sắt
Việt Nam đã nói về công nghiệp đường sắt nội địa nhiều năm, nhưng luôn vướng vốn và thiếu sẵn sàng chuyển giao từ các tập đoàn nước ngoài. Thỏa thuận chuyển giao công nghệ Alstom và công nghệ Velaro Novo cho thấy một điều: khi có một doanh nghiệp tư nhân đủ tầm và sẵn sàng chấp nhận rủi ro dài hạn, cánh cửa công nghệ bắt đầu mở. Đây là tiền lệ quan trọng, bởi nó chứng minh rằng tư nhân không chỉ là nhà đầu tư tài chính, mà có thể trở thành hạt nhân công nghiệp trong những lĩnh vực hạ tầng vốn được xem là “sân chơi” của nhà nước.
Tuy vậy, không nên lãng mạn hóa: chuyển giao công nghệ không tự động biến Việt Nam thành cường quốc đường sắt. Thách thức nằm ở việc duy trì chuỗi dự án đủ dài để dây chuyền sản xuất không bị “chết yểu”, xây dựng đội ngũ kỹ sư, công nhân lành nghề và một hệ sinh thái nhà cung cấp nội địa. Nếu nhà nước kiên định với quy hoạch đường sắt đô thị Hà Nội 979 km và các tuyến tốc độ cao, còn doanh nghiệp như Vingroup tiếp tục đầu tư dài hạn, thì khái niệm tàu Metrop Made in Vietnam hay tàu cao tốc sản xuất trong nước sẽ không còn là khẩu hiệu. Nó sẽ là một ngành công nghiệp mới, với sản phẩm chạy trên chính những tuyến đường sắt nối các vùng của đất nước lại với nhau.
