Từ lợi thế lao động giá rẻ đến tham vọng thu nhập cao
Ngành bán dẫn Việt Nam là quá trình chuyển đổi nền kinh tế từ mô hình dựa vào lao động giá rẻ và sản xuất giản đơn sang hệ sinh thái công nghiệp công nghệ cao gắn với xuất khẩu linh kiện, thiết bị điện tử và phục vụ trí tuệ nhân tạo, nhằm đưa đất nước tiến vào nhóm thu nhập trung bình cao và xa hơn là thu nhập cao. Theo phân loại mới cập nhật, Việt Nam và Philippines đã chính thức gia nhập nhóm quốc gia thu nhập trung bình cao, trong đó các nền kinh tế được định nghĩa có GNI bình quân đầu người từ một ngưỡng nhất định đến dưới ngưỡng thu nhập cao. Điều đáng nói là bước nhảy nhóm này không đến từ may mắn chu kỳ kinh tế mà xuất phát từ chọn lựa chiến lược: rời quỹ đạo “công xưởng chi phí thấp” của Đông Nam Á để bước vào cuộc chơi bán dẫn và AI. Những ai vẫn coi Việt Nam là nền kinh tế gia công giá rẻ đang bỏ lỡ sự đổi hướng mang tính cấu trúc.
Bùng nổ AI và bán dẫn: Đông Nam Á đổi quỹ đạo tăng trưởng
Trong nhiều thập kỷ, Đông Nam Á xây dựng thịnh vượng sau chiến tranh bằng cách thu hút nhà máy nước ngoài nhờ chi phí lao động thấp, từ may mặc đến lắp ráp ô tô. Mô hình đó đang tới giới hạn: lương tăng, dân số già hóa ở một số nước, và cạnh tranh từ các nền kinh tế mới nổi khác. Theo một phân tích quốc tế, sự bùng nổ đầu tư vào trí tuệ nhân tạo đang làm thay đổi cấu trúc tăng trưởng khu vực, khi xuất khẩu bán dẫn và sản phẩm điện tử trở thành động lực mới. Nhu cầu toàn cầu đối với sản phẩm phục vụ AI được đánh giá là có khả năng tạo thêm động lực cho tăng trưởng kinh tế, nếu các quốc gia kịp dịch chuyển sang ngành có giá trị gia tăng cao. Nói cách khác, chip đang trở thành “gạo mới” của khu vực: ai kiểm soát được khâu giá trị cao trong chuỗi bán dẫn sẽ định hình vị thế kinh tế tương lai. Việt Nam quyết định không đứng ngoài cuộc chơi này.
Việt Nam đặt cược mạnh vào chuỗi giá trị bán dẫn
Việt Nam bước vào cuộc cạnh tranh bán dẫn không chỉ bằng vai trò công xưởng hậu kỳ, mà muốn mở rộng sang các công đoạn tiền kỳ có hàm lượng công nghệ cao như thiết kế và hình thành mạch tích hợp trên tấm bán dẫn. Các tập đoàn nước ngoài lớn trong lĩnh vực điện tử và bán dẫn đang tăng hiện diện, song điểm mấu chốt là chiến lược chủ động của nhà nước. Chính phủ đặt mục tiêu đào tạo khoảng 50.000 nhân lực bán dẫn vào năm 2030, đồng thời nâng cấp đào tạo tại các trường kỹ thuật chủ chốt. Đây là con số tham vọng, nhưng nếu không có “đội quân kỹ sư” đủ mạnh, câu chuyện thu nhập cao sẽ mãi phụ thuộc ngoại lực. Giá trị thật sự nằm ở khả năng tham gia thiết kế, nghiên cứu, phát triển sản phẩm, thay vì chỉ lắp ráp và kiểm thử. Nếu dừng ở khâu giá trị thấp, Việt Nam sẽ lặp lại con đường một số nước đã mắc bẫy thu nhập trung bình.
Nguy cơ bẫy thu nhập trung bình và bài toán cạnh tranh với Thái Lan
Thái Lan và Indonesia từng gia nhập nhóm thu nhập trung bình sớm hơn, nhưng lại rơi vào bẫy thu nhập trung bình khi tăng trưởng đình trệ do chậm phát triển công nghiệp và công nghệ. Thái Lan đặc biệt cho thấy mặt trái của việc không kịp chuyển sang lĩnh vực giá trị gia tăng cao: công nghệ tiên tiến phát triển chậm, dân số già hóa nhanh hơn các nước láng giềng, khiến tăng trưởng kinh tế giảm tốc xuống mức thấp nhất khu vực. Một ước tính quốc tế cho rằng nếu Việt Nam duy trì tốc độ tăng trưởng GNI bình quân đầu người tương đương mức trung bình 10 năm qua, nước ta có thể vượt Thái Lan vào khoảng năm 2037 và trở thành quốc gia thu nhập cao vào khoảng năm 2040. Con số này không phải dự báo để khoe thành tích, mà là cảnh báo: chỉ khi thực sự nâng cấp cơ cấu công nghiệp với bán dẫn và AI, Việt Nam mới tránh đi vào vết xe bẫy thu nhập trung bình.
Bài học khu vực và điều kiện để Việt Nam bứt phá
Toàn khu vực đang chứng kiến sự phát triển bán dẫn như một con đường mới để nâng cấp nền kinh tế, không chỉ với Việt Nam và Philippines mà còn với Malaysia. Malaysia là ví dụ điển hình: sau khi trở thành nước thu nhập trung bình cao rồi tăng trưởng trì trệ, nước này quay lại quỹ đạo tăng trưởng bằng cách phát triển công nghệ đóng gói chip tiên tiến và xây dựng hạ tầng phục vụ thiết kế, phát triển trong nước. Nhờ xuất khẩu thiết bị điện và bán dẫn tăng mạnh, Malaysia đặt mình trên đường tới nhóm thu nhập cao. Bài học ở đây rõ ràng: thu nhập cao Đông Nam Á không đến từ gia công giá rẻ, mà từ doanh nghiệp nội địa mạnh, chuỗi giá trị bán dẫn sâu và nhân lực công nghệ chất lượng. Nếu Việt Nam muốn biến dự báo vượt Thái Lan thành thực tế, chiến lược phải đi xa hơn ưu đãi đầu tư. Cần đầu tư bền bỉ vào giáo dục kỹ thuật, nghiên cứu, và thúc đẩy doanh nghiệp nội địa tham gia chuỗi chip thay vì chỉ làm vệ tinh cho tập đoàn ngoại.
