Phòng ngừa phải bắt đầu từ những nguy cơ gần gũi
Phòng chống ma túy học đường là việc trang bị cho học sinh kiến thức và kỹ năng để nhận diện, tránh xa lời dụ dỗ, sản phẩm nguy hiểm và những tình huống có thể dẫn đến sử dụng hoặc tiếp tay cho chất gây nghiện. Đây không thể chỉ là lời nhắc chung chung: ma túy có thể bị ngụy trang trong kẹo, đồ ăn, thức uống hoặc tiếp cận các em qua mạng xã hội và những mối quan hệ ngoài trường học. Vì vậy, thông điệp “đừng thử đồ lạ” cần đi cùng hướng dẫn cụ thể về cách xử lý khi có người mời dùng, nhờ cầm hộ hay giao nhận món đồ không rõ nội dung. Tại Điện Biên, Trường THPT Chuyên Lê Quý Đôn lồng ghép giáo dục phòng, chống ma túy vào giờ học, hoạt động ngoại khóa và lễ chào cờ. Cách làm này đúng hướng: nhắc lại thường xuyên giúp kiến thức có cơ hội trở thành phản xạ, thay vì chỉ nằm lại sau một buổi tuyên truyền.
Thông điệp ấy càng cần thiết khi học sinh có thể gặp lời mời chào qua tài khoản mạng xã hội hoặc từ người quen, nơi sự tò mò và lòng tin khiến nguy cơ khó nhận ra hơn. Giáo dục phòng ngừa vì thế không nên chỉ tập trung vào việc nêu tác hại; học sinh cần biết sản phẩm không rõ nguồn gốc không an toàn chỉ vì được giới thiệu là kẹo, nước uống hay món quà từ bạn bè. Nhà trường và gia đình cũng cần tạo không khí để các em có thể kể lại điều bất thường mà không sợ bị trách mắng. Khi học sinh được tin tưởng và biết hỏi ai, nguy cơ có thể được phát hiện sớm hơn.
Diễn đàn biến cảnh báo thành đối thoại
Ngày 27/10, Sở Giáo dục và Đào tạo Nghệ An phối hợp tổ chức tại Trường THPT Lê Viết Thuật diễn đàn “Nói không với thuốc lá, thuốc lá điện tử và chất gây nghiện mới”, với hơn 1.000 học sinh tham gia. Quy mô đông người tạo sức lan tỏa, nhưng giá trị của diễn đàn không chỉ nằm ở số lượng. Khi học sinh được hỏi, tranh luận và trình bày quan điểm, các em có cơ hội đối diện với những lý do thường được dùng để rủ rê, từ tò mò đến mong muốn khẳng định bản thân. Điều đó quan trọng trong bối cảnh thuốc lá điện tử và các chất gây nghiện mới có xu hướng tiếp cận người trẻ, trong khi mạng xã hội giúp quảng bá và mua bán dễ dàng hơn. Với chủ đề thuốc lá điện tử học sinh, một buổi nói chuyện hiệu quả phải giúp các em nhận diện rủi ro và tự tin nói không, chứ không dừng ở danh sách điều cấm.
Diễn đàn cũng cho thấy tuyên truyền cần tiếp tục sau khi học sinh rời hội trường. Ngành giáo dục Nghệ An đề nghị các trường tăng cường giáo dục phòng, chống tác hại của thuốc lá, lồng ghép nội dung vào bài giảng và hoạt động ngoại khóa. Đây là hướng đi đáng ủng hộ: kiến thức cần xuất hiện trong nhiều bối cảnh để học sinh có thể liên hệ với đời sống hằng ngày, thay vì coi chất gây nghiện là một chủ đề xa lạ chỉ được nhắc trong một sự kiện. Tranh luận và hỏi đáp cũng giúp giáo viên nhận ra những hiểu lầm cần giải thích, còn học sinh học cách bảo vệ quan điểm của mình trước áp lực bạn bè.
Luyện kỹ năng từ chối trong tình huống thật
Học sinh không chỉ cần biết thứ gì nguy hiểm; các em cần tập câu trả lời và bước tiếp theo khi lời rủ rê xuất hiện. Tại buổi tuyên truyền ở Trường THCS và THPT Lương Thế Vinh ngày 17/10, cán bộ công an Điện Biên dùng hình ảnh trực quan, trò chơi tương tác và hỏi đáp để truyền tải kiến thức. Ở Nghệ An, học sinh tham gia tranh biện và bày tỏ quan điểm về thuốc lá điện tử. Những hoạt động như vậy giúp tình huống giả định bớt trừu tượng: học sinh có thể luyện cách từ chối rõ ràng, rời khỏi nơi có nguy cơ và báo cho người đáng tin cậy. Kỹ năng từ chối không phải lời nói cứng rắn nhất; đó là khả năng giữ vững quyết định, không bị cuốn theo lời khích bác hay sức ép muốn hòa nhập.
- Kiên quyết không thử đồ ăn, thức uống hoặc sản phẩm lạ, không rõ thành phần và nguồn gốc.
- Không nhận giữ, giao nhận hay vận chuyển đồ vật khi chưa biết rõ bên trong và mục đích.
- Từ chối lời mời sử dụng thuốc lá, thuốc lá điện tử hoặc chất kích thích; rời khỏi tình huống nếu cảm thấy không an toàn.
- Báo cho cha mẹ, thầy cô hoặc cơ quan chức năng khi bị rủ rê hay phát hiện dấu hiệu bất thường.
Lời khuyên thực tế là học sinh không cần tự mình điều tra hay đối đầu với người dụ dỗ. Từ chối, rời đi và tìm người hỗ trợ là những bước bảo vệ bản thân; chia sẻ sớm với người lớn còn giúp nhà trường và gia đình nhận diện nguy cơ. Một môi trường học đường an toàn cần xem việc cầu cứu là hành động có trách nhiệm, không phải biểu hiện yếu đuối.
Từ hoạt động phong trào đến thói quen tự bảo vệ
Tuyên truyền chỉ phát huy tác dụng khi học sinh được tham gia và nhà trường duy trì nội dung qua nhiều hình thức. Tại Điện Biên, hai hội thi về pháp luật và nghiệp vụ giáo dục phòng, chống ma túy thu hút 2.977 sản phẩm, từ tranh vẽ, bài viết của học sinh đến kế hoạch bài dạy và bài giảng điện tử; ban tổ chức trao 74 giải. Những con số này cho thấy chủ đề có thể được tiếp cận bằng sáng tạo, không chỉ qua bài giảng một chiều. Sở Giáo dục và Đào tạo Điện Biên cho biết sẽ chọn, phổ biến sản phẩm tiêu biểu để khuyến khích vận dụng vào dạy học và giáo dục kỹ năng sống. Nếu được thực hiện đều đặn, sản phẩm của học sinh và giáo viên có thể giúp thông điệp gần gũi hơn, đồng thời đưa kỹ năng phòng ngừa vào sinh hoạt thường ngày.
Hiệu quả lâu dài còn phụ thuộc vào sự phối hợp giữa nhà trường và gia đình. Học sinh cần biết từ chối, nhưng người lớn cũng phải sẵn sàng lắng nghe khi các em kể về lời mời đáng ngờ, một sản phẩm lạ hay áp lực từ bạn bè. Diễn đàn, trò chơi tương tác và hội thi sẽ mất ý nghĩa nếu sau đó không có người để học sinh tìm đến. Phòng chống ma túy học đường vì thế không chỉ là cuộc vận động theo đợt mà là quá trình tạo kiến thức, luyện phản ứng và xây dựng niềm tin.
