Từ làng Diên Hà đến lễ kỷ niệm lịch sử cấp quốc gia
Lê Quý Đôn 300 năm là dấu mốc kỷ niệm lịch sử nhằm tôn vinh nhà bác học sinh năm 1726 tại làng Diên Hà, trấn Sơn Nam, nay là xã Lê Quý Đôn thuộc tỉnh Hưng Yên, người để lại di sản học thuật đồ sộ, đa ngành và có ảnh hưởng sâu rộng đến bản sắc tư tưởng, văn hóa Việt Nam hiện đại.
Lễ kỷ niệm 300 năm ngày sinh danh nhân văn hóa Việt Nam Lê Quý Đôn diễn ra trang trọng tại Khu lưu niệm thuộc Hưng Yên, trong không khí không chỉ tưởng nhớ tiền nhân mà còn đối thoại với hiện tại về giá trị của trí tuệ và đạo đức học thuật. Đây là sự kiện cấp quốc gia, có sự tham dự của lãnh đạo Đảng, Nhà nước, các nhà khoa học trong và ngoài nước cùng đông đảo nhân dân và khán giả truyền hình cả nước. Không gian lễ kỷ niệm vì thế không đơn thuần là nghi thức mà là thông điệp: tri thức từng cứu rỗi một thời đại có thể tiếp tục dẫn đường cho thời đại chuyển đổi số hôm nay.
Nhân cách đại nho và di sản nhà bác học còn nguyên giá trị
Điều khiến Lê Quý Đôn trở thành danh nhân văn hóa Việt Nam không chỉ là số lượng sách vở mà là cách ông đặt tri thức vào trách nhiệm với quốc gia. Sinh trong gia đình khoa bảng, truyền thống "văn hiến truyền gia", ông sớm nổi tiếng thông minh, ham đọc, ham tìm hiểu, nhưng tầm vóc của ông được định hình bởi ý chí tự học, tinh thần thực học và năng lực biến hiểu biết thành hành động phụng sự. Trong suốt cuộc đời làm quan và làm khoa học, ông luôn gắn việc nghiên cứu với lợi ích của đất nước, từ Hàn lâm viện, Quốc sử quán đến hoạt động ngoại giao, cho thấy tri thức nếu rời khỏi thực tiễn thì sẽ mất đi linh hồn.
Di sản nhà bác học Lê Quý Đôn bao quát lịch sử, địa lý, triết học, văn học, giáo dục, kinh tế, nông học, thư tịch và ngoại giao. Những bộ sách như "Vân đài loại ngữ", "Đại Việt thông sử", "Kiến văn tiểu lục", "Phủ biên tạp lục", "Toàn Việt thi lục", "Quần thư khảo biện" đã hệ thống hóa khối lượng tri thức lớn của thời ông, lưu giữ tư liệu quý về đất nước, con người, văn hóa Việt Nam và chủ quyền quốc gia. Một câu nói đáng được trích dẫn từ bài diễn văn kỷ niệm là: "Đối với ông, học không phải để cầu danh mà để hiểu đạo lý, để giúp đời, để phụng sự Tổ quốc, phục vụ nhân dân". Đây là thước đo để mỗi thế hệ tự soi lại cách mình học và làm.
UNESCO vinh danh và ý nghĩa vượt ra ngoài biên giới
Lễ kỷ niệm năm nay không phải sự kiện khép kín trong phạm vi quốc gia mà được đặt trong khung tham chiếu quốc tế. Tại kỳ họp lần thứ 43 Đại hội đồng UNESCO ở Samarkand, Uzbekistan, ngày 31/10/2025, UNESCO đã thông qua nghị quyết vinh danh và cùng tham gia kỷ niệm 300 năm ngày sinh danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn. Sự kiện này khẳng định những đóng góp học thuật và di sản văn hóa quan trọng của ông vượt ra khỏi lịch sử một dân tộc, trở thành phần của di sản chung nhân loại. Khi một nhà bác học được tổ chức quốc tế công nhận, đó không chỉ là vinh dự cá nhân mà là lời xác nhận vai trò tri thức Việt trong bản đồ văn minh thế giới.
Tại lễ kỷ niệm, sự hiện diện của Trưởng đại diện Văn phòng UNESCO tại Hà Nội và các đại sứ nhiều nước cho thấy thế giới quan tâm đến câu chuyện mà Việt Nam kể về chính mình thông qua một nhà tư tưởng. Phát biểu của ông Jonathan W. Baker nhấn mạnh đây không chỉ là tôn vinh một cá nhân xuất sắc mà còn ghi nhận đóng góp của Việt Nam cho văn minh thế giới. Một câu nói đáng trích lại là: "UNESCO đã thông qua nghị quyết vinh danh và cùng kỷ niệm 300 năm ngày sinh của danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn". Nếu tri thức có thể trở thành ngoại giao mềm, thì Lê Quý Đôn là một trong những "đại sứ" lâu bền nhất của Việt Nam.
Không chỉ tri ân: biến di sản thành động lực phát triển
Điểm đáng chú ý trong lễ kỷ niệm không phải ở nghi thức, pháo hoa hay chương trình nghệ thuật tái hiện cuộc đời nhà bác học, mà ở định hướng rất thực tiễn: biến việc tôn vinh thành hành động. Phó Thủ tướng Thường trực Phạm Gia Túc nhấn mạnh rằng kỷ niệm 300 năm ngày sinh Lê Quý Đôn không nên dừng lại ở tri ân, mà phải trở thành động lực tiếp nối tư tưởng và phát huy di sản. Đảng bộ, chính quyền và nhân dân Hưng Yên được yêu cầu đưa di sản to lớn của ông thấm sâu vào công cuộc đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, biến niềm tự hào thành nguồn lực phát triển con người và văn hóa.
Thông điệp "trọng hiền tài, trọng giáo dục và trọng thực học" được lặp lại như kim chỉ nam xuyên suốt buổi lễ. Trong bối cảnh Đảng xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao là động lực then chốt của phát triển nhanh, bền vững, di sản nhà bác học không phải tượng đài tĩnh mà là bản thiết kế mở cho tương lai. Khi chương trình nghệ thuật khép lại bằng màn pháo hoa rực rỡ, điều đọng lại không chỉ là tự hào mà là câu hỏi: chúng ta sẽ biến lời căn dặn "đọc rộng, nghĩ sâu, khảo cứu cẩn trọng" thành thực hành hàng ngày như thế nào.
Khu lưu niệm Lê Quý Đôn: không gian sống động của giáo dục và nghiên cứu
Khu lưu niệm tại xã Lê Quý Đôn, Hưng Yên không được xây dựng như một bảo tàng đóng khung quá khứ, mà đang trở thành điểm đến giáo dục, nghiên cứu và đối thoại xuyên thế hệ. Việc tổ chức lễ kỷ niệm lịch sử cấp quốc gia ngay tại quê hương văn hiến thể hiện quan điểm rõ ràng: di sản không ở xa, nó nằm trong đời sống cộng đồng, trong nếp nghĩ hiếu học đã tạo nên một nhà bác học. Khi các nhà khoa học, giáo viên, học sinh và công chúng trong nước, quốc tế được tạo điều kiện tiếp cận thuận lợi, chính xác với tư liệu về Lê Quý Đôn, khu lưu niệm trở thành lớp học mở, nơi tri thức quá khứ gặp gỡ câu hỏi hiện nay.
Theo định hướng được nêu tại sự kiện, việc phát huy giá trị khu lưu niệm gắn với đổi mới giáo dục, xây dựng xã hội học tập, khuyến khích tinh thần thực học thay vì chạy theo bằng cấp. Chương trình nghệ thuật tái hiện cuộc đời, sự nghiệp và tầm vóc của nhà bác học không chỉ là trình diễn mà là cách kể chuyện để thế hệ trẻ hiểu rằng một người xuất thân từ làng quê vẫn có thể tạo ra di sản sách vở đồ sộ, ảnh hưởng đến lịch sử học thuật quốc gia. Kết luận quan trọng của lễ kỷ niệm là: nếu biết gìn giữ và lan tỏa di sản, mỗi địa phương đều có thể biến truyền thống văn hiến, hiếu học thành sức mạnh nội sinh cho phát triển lâu dài.
