Hợp tác điện hạt nhân: Từ đề xuất của AtkinsRéalis đến bài toán an toàn
Hợp tác điện hạt nhân giữa Việt Nam và AtkinsRéalis là đề xuất xây dựng một chương trình phát triển nhà máy điện hạt nhân trọn gói, trong đó đối tác Canada cung cấp công nghệ, hỗ trợ chuyển giao, nội địa hóa công nghệ và đào tạo nhân lực, còn Việt Nam định hình chiến lược dài hạn với nguyên tắc an toàn năng lượng hạt nhân là ưu tiên cao nhất, gắn với hiệu quả kinh tế và năng lực tự chủ trong tương lai. Điểm đáng chú ý là đề xuất này xuất hiện trong khuôn khổ chuyến thăm cấp Nhà nước tới Canada, khi chiều 25-9 (giờ địa phương) Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã tiếp một số doanh nghiệp và tập đoàn tại đây. Cuộc gặp với ông Ian L. Edwards, Chủ tịch kiêm Tổng Giám đốc điều hành AtkinsRéalis, cho thấy Việt Nam không nhìn điện hạt nhân như một dự án đơn lẻ, mà là một chương trình quốc gia đòi hỏi đối tác đồng hành xuyên suốt. Quan điểm được nhấn mạnh thẳng thắn: an toàn là nguyên tắc cao nhất và không thể đánh đổi, dù cơ hội công nghệ và tài chính có hấp dẫn đến đâu.
Chuyển giao công nghệ và nội địa hóa: Lợi ích chỉ có ý nghĩa khi Việt Nam làm chủ
Đề xuất của AtkinsRéalis không dừng ở việc xây nhà máy, mà nhắm tới hợp tác điện hạt nhân toàn diện, bao gồm chuyển giao công nghệ, nội địa hóa công nghệ và đào tạo nhân lực cho phía Việt Nam. Đây chính là điểm then chốt: nếu chỉ mua thiết bị và dịch vụ, Việt Nam sẽ mãi phụ thuộc; còn nếu yêu cầu đối tác mở dần "hộp đen" công nghệ, chúng ta mới xây được năng lực hạt nhân lâu dài. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã đặt loạt câu hỏi rất cụ thể: trong 10–20 năm tới có thể chuyển giao những năng lực nào, doanh nghiệp Việt Nam được tham gia đến đâu, và từng bước đảm nhiệm những khâu nào trong chuỗi giá trị hạt nhân. Quy trình nội địa hóa công nghệ nếu không được thiết kế rõ ràng, có lộ trình, dễ dẫn tới tình trạng làm mãi vẫn chỉ là "thầu phụ" cho các tập đoàn nước ngoài. Vì vậy, yêu cầu làm rõ năng lực chuyển giao theo thời gian là tín hiệu cho thấy Việt Nam muốn đi từ người mua sang người đồng phát triển, và đây là điều kiện không thể thiếu trong bất kỳ hợp tác điện hạt nhân nào dịp này.
Tiêu chí an toàn năng lượng hạt nhân: Nguyên tắc không thỏa hiệp
Nếu chuyển giao công nghệ là động cơ, thì an toàn năng lượng hạt nhân là phanh và vô lăng của cả chương trình. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm khẳng định Việt Nam đang tìm kiếm những đối tác có thể đồng hành lâu dài trong toàn bộ chương trình điện hạt nhân, nhưng đồng thời nhấn mạnh an toàn là nguyên tắc cao nhất và không thể đánh đổi. Điều này đặt AtkinsRéalis và mọi đối tác tiềm năng vào một "bài thi" khắt khe hơn: không chỉ chứng minh công nghệ tiên tiến, mà còn phải cho thấy mức độ trưởng thành, hồ sơ vận hành thực tế và cơ chế bảo đảm an toàn ở mọi khâu. Theo các phát biểu, việc lựa chọn công nghệ và đối tác sẽ được xem xét thận trọng, khách quan trên cơ sở mức độ trưởng thành của công nghệ, an toàn, hiệu quả kinh tế, khả năng tài chính, tiến độ, chuyển giao công nghệ, phát triển nhân lực và lợi ích lâu dài của Việt Nam. Đây không phải danh sách tiêu chí mang tính hình thức, mà là hàng rào bảo vệ chính sách, nhằm tránh quyết định vội vàng rồi phải trả giá bằng rủi ro môi trường và xã hội trong nhiều thập kỷ.
AtkinsRéalis Việt Nam và yêu cầu đồng hành lâu dài trong chương trình hạt nhân
AtkinsRéalis là tập đoàn kỹ thuật và quản lý dự án có trụ sở tại Canada, định hướng vào hạ tầng bền vững, năng lượng sạch, công nghệ hạt nhân tiên tiến và kỹ thuật số. Việc doanh nghiệp này bày tỏ quan tâm tới các cơ hội tại Việt Nam trong hạ tầng, năng lượng, giao thông, dịch vụ kỹ thuật và quản lý dự án, với trọng tâm hiện nay là hợp tác điện hạt nhân, cho thấy họ không muốn chỉ tham gia một dự án, mà kỳ vọng trở thành đối tác cấu trúc của cả chương trình. Việt Nam cũng gửi tín hiệu tương tự: đang tìm kiếm những đối tác có thể đồng hành lâu dài trong toàn bộ chương trình điện hạt nhân, không phải các nhà thầu "đến rồi đi". Tổng Bí thư, Chủ tịch nước không yêu cầu những lời hứa chung chung, mà đề nghị AtkinsRéalis làm rõ từng nấc thang tham gia của doanh nghiệp Việt Nam trong chuỗi giá trị hạt nhân và các năng lực sẽ được chuyển giao trong 10–20 năm tới. Cách tiếp cận này đặt nền cho một mô hình AtkinsRéalis Việt Nam trong tương lai: hiện diện lâu dài, nhưng gắn với quá trình Việt Nam tăng dần mức tự chủ, thay vì phụ thuộc.
Kết luận: Điện hạt nhân chỉ có ý nghĩa khi Việt Nam làm chủ cả công nghệ và chuẩn an toàn
Việt Nam đang đứng trước ngã rẽ quan trọng: khởi động chương trình điện hạt nhân với sự tham gia của một tập đoàn hơn 100 năm tuổi, đồng thời chuẩn bị cho việc xây dựng nhà máy điện hạt nhân đầu tiên. Đề xuất hợp tác toàn diện từ AtkinsRéalis mở ra cơ hội tiếp cận công nghệ hạt nhân tiên tiến, nội địa hóa công nghệ và đào tạo đội ngũ nhân lực chuyên sâu. Nhưng cơ hội chỉ biến thành lợi ích bền vững nếu đi cùng ba điều kiện mà lãnh đạo Việt Nam đã nêu rất rõ: công nghệ an toàn và trưởng thành, mô hình tài chính và triển khai khả thi, và quan trọng nhất là hình thành năng lực hạt nhân lâu dài cho đất nước. Thay vì chạy theo tốc độ, Việt Nam đang chọn con đường khó hơn: xây chương trình điện hạt nhân dựa trên chuyển giao công nghệ có kiểm soát, nội địa hóa từng bước và kỷ luật an toàn nghiêm ngặt. Đây là cách tiếp cận đáng ủng hộ. Nếu AtkinsRéalis và các đối tác đáp ứng được những yêu cầu khắt khe này, hợp tác điện hạt nhân sẽ không chỉ giải quyết bài toán năng lượng, mà còn trở thành bệ phóng công nghệ cho nhiều thế hệ kỹ sư và chuyên gia Việt Nam.
