Đề xuất công nghệ điện hạt nhân và thông điệp cứng rắn từ Việt Nam
Đề xuất chuyển giao công nghệ điện hạt nhân từ tập đoàn AtkinsRéalis của Canada cho Việt Nam là một sáng kiến hợp tác công nghệ cao, trong đó đối tác nước ngoài không chỉ cung cấp thiết kế và dịch vụ kỹ thuật mà còn phải chia sẻ tri thức, đào tạo nhân lực và từng bước chuyển giao năng lực để Việt Nam có thể tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị hạt nhân trong dài hạn. Trong khuôn khổ chuyến thăm cấp Nhà nước tới Canada, chiều 25/9, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã tiếp ông Ian L. Edwards, Chủ tịch kiêm Tổng Giám đốc điều hành AtkinsRéalis cùng lãnh đạo tập đoàn và hoan nghênh đề xuất hợp tác toàn diện trong lĩnh vực điện hạt nhân. Dù vậy, tinh thần của phía Việt Nam không phải là tiếp nhận thụ động, mà là đặt ra những điều kiện rất rõ ràng về an toàn, nội địa hóa công nghệ và phát triển năng lực lâu dài. Thông điệp cốt lõi là: nếu chuyển giao công nghệ Canada không đi kèm kế hoạch để người Việt làm chủ thì dự án không có giá trị chiến lược.
An toàn, công nghệ trưởng thành và tài chính khả thi: Bộ lọc bắt buộc
Quan điểm “an toàn là nguyên tắc cao nhất và không thể đánh đổi” mà Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh đặt ra chuẩn mực chính trị cho mọi cuộc thương lượng về công nghệ điện hạt nhân. Việt Nam khẳng định việc lựa chọn công nghệ và đối tác sẽ được xem xét thận trọng, dựa trên các tiêu chí: mức độ trưởng thành của công nghệ, an toàn, hiệu quả kinh tế, năng lực tài chính, tiến độ, khả năng chuyển giao công nghệ, phát triển nhân lực và lợi ích lâu dài. Nói cách khác, nhà cung cấp không chỉ bán nhà máy mà phải chứng minh được kinh nghiệm thực tế, mô hình tài chính khả thi và cam kết đồng hành nhiều thập kỷ. Đây là cách tiếp cận đúng, bởi công nghệ hạt nhân nếu chỉ rẻ và nhanh mà thiếu minh bạch, thiếu kinh nghiệm vận hành thì sẽ trở thành gánh nặng an ninh chứ không phải nền tảng cho năng lượng sạch Việt Nam.
Nội địa hóa công nghệ và vai trò của doanh nghiệp Việt Nam
Điểm đáng chú ý nhất trong cuộc làm việc là yêu cầu nội địa hóa công nghệ và làm rõ lộ trình chuyển giao trong 10–20 năm tới. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước yêu cầu AtkinsRéalis phải trả lời ba câu hỏi: có thể chuyển giao những năng lực nào, doanh nghiệp Việt Nam có thể tham gia đến đâu và Việt Nam sẽ từng bước đảm nhiệm những khâu nào trong chuỗi giá trị hạt nhân. Đây không phải là đòi hỏi mang tính hình thức mà là điều kiện then chốt để tránh mô hình phụ thuộc vào nhà thầu ngoại. Nếu không có nội địa hóa công nghệ, công nghiệp hỗ trợ và đội ngũ kỹ sư, chuyên gia Việt Nam sẽ mãi đứng ngoài dây chuyền thiết kế, chế tạo, bảo dưỡng. Ngược lại, nếu chương trình chuyển giao và đào tạo được thiết kế tốt, dự án điện hạt nhân đầu tiên sẽ trở thành bệ phóng để hình thành năng lực hạt nhân lâu dài của Việt Nam.
AtkinsRéalis và chiến lược năng lượng sạch gắn với đào tạo nhân lực
AtkinsRéalis là tập đoàn kỹ thuật và dịch vụ hạt nhân hơn 100 năm lịch sử, hoạt động tại hơn 50 quốc gia với hơn 40.000 nhân sự đến từ khoảng 130 quốc tịch. Lãnh đạo tập đoàn cho biết định hướng phát triển tập trung vào hạ tầng bền vững, năng lượng sạch, công nghệ hạt nhân tiên tiến, kỹ thuật số và năng lực triển khai dự án toàn cầu. Việc một đối tác có quy mô như vậy đề xuất chuyển giao công nghệ, nội địa hóa và phát triển nhân lực cho phía Việt Nam cho thấy tiềm năng đặt Việt Nam vào bản đồ công nghệ hạt nhân hiện đại. Tuy nhiên, bản thân chào mời từ AtkinsRéalis chưa đủ; điều quan trọng là các điều khoản cụ thể về chương trình đào tạo chuyên gia Việt Nam, mức độ tham gia của trường đại học, viện nghiên cứu và doanh nghiệp trong nước. Nếu các thỏa thuận chỉ dừng ở dịch vụ kỹ thuật, năng lượng sạch Việt Nam sẽ khó bứt phá.
Bối cảnh Ninh Thuận và yêu cầu thiết kế chương trình 10–20 năm
Đề xuất hợp tác với AtkinsRéalis diễn ra trong bối cảnh Việt Nam đang chuẩn bị triển khai hai nhà máy điện hạt nhân Ninh Thuận 1 và Ninh Thuận 2, mỗi nhà máy gồm hai tổ máy. Đây là bước ngoặt lớn trong chiến lược năng lượng sạch Việt Nam, đồng thời là phép thử cho cách tiếp cận mới: dự án phải vừa vận hành an toàn, vừa trở thành “trường học” cho công nghiệp hạt nhân nội địa. Việc Tổng Bí thư, Chủ tịch nước yêu cầu làm rõ năng lực có thể chuyển giao trong khung thời gian 10–20 năm cho thấy Việt Nam muốn một chương trình có lộ trình rõ ràng, không phải những khóa đào tạo ngắn hạn rời rạc. Nếu Việt Nam kiên trì giữ nguyên tắc an toàn, nội địa hóa công nghệ và phát triển nhân lực ngay từ giai đoạn đàm phán, hợp tác với AtkinsRéalis sẽ có cơ hội trở thành nền tảng cho một thế hệ chuyên gia hạt nhân mới, chứ không chỉ là một hợp đồng xây dựng nhà máy.
