Xét tuyển lớp 10 Hà Nội: từ kỳ thi một lần sang đánh giá cả quá trình
Chủ trương xét tuyển lớp 10 Hà Nội dựa trên đánh giá học tập thường xuyên là việc chuyển từ mô hình tuyển sinh dựa vào một kỳ thi tập trung cuối cấp sang sử dụng dữ liệu kết quả học tập toàn diện, liên tục ở bậc THCS, được xác thực và phân tích có hệ thống để làm căn cứ xét tốt nghiệp và tuyển sinh lớp 10, nhằm giảm áp lực thi cử và gắn tuyển sinh với chất lượng dạy – học thực tế. Điểm nhấn ở đây không chỉ là thay đổi kỹ thuật tuyển sinh, mà là thay đổi triết lý: thay vì để một kỳ thi quyết định số phận, Hà Nội muốn dùng quá trình học của học sinh làm nền tảng. Tại hội nghị tổng kết năm học 2025-2026 và triển khai nhiệm vụ năm học mới ngày 21/8, Giám đốc Sở GD&ĐT Nguyễn Văn Hiền thông tin thành phố sẽ tổ chức các đợt đánh giá định kỳ ở nhiều cấp học, trong đó cấp THCS hướng tới đánh giá và xác thực kết quả đánh giá thường xuyên để xét tốt nghiệp và xét tuyển lớp 10. Theo tôi, đây là bước đi mang tính “đảo chiều” hệ thống: từ chạy đua luyện thi sang chú trọng quá trình học thực chất. Tuy vậy, nếu không minh bạch và công bằng trong việc xác thực dữ liệu đánh giá học tập thường xuyên, nguy cơ biến quá trình ấy thành một cuộc chạy đua điểm số kéo dài bốn năm là hoàn toàn có thể xảy ra.
Áp lực tuyển sinh bùng nổ: vì sao Hà Nội buộc phải thay đổi?
Muốn hiểu vì sao xét tuyển lớp 10 Hà Nội được đặt lên bàn, phải nhìn thẳng vào những con số. Thành phố hiện có hơn 2,3 triệu học sinh và hơn 120.000 giáo viên, nhân viên – một hệ thống khổng lồ, đông nhất cả nước. Riêng kỳ thi tuyển sinh lớp 10 công lập hiện nay, mỗi năm luôn là “cuộc chiến” căng thẳng. Năm 2026, Hà Nội có khoảng 147.000 học sinh tốt nghiệp THCS, trong đó 130.000 em đăng ký thi vào lớp 10, hơn 124.000 em đăng ký vào trường công lập nhưng chỉ tiêu chỉ khoảng 82.660, tức tỷ lệ trúng tuyển chỉ 66%. Dự kiến năm 2027, số học sinh tốt nghiệp THCS gần 190.000; giai đoạn 2028-2030, số học sinh lớp 9 duy trì quanh 160.000 mỗi năm, cao hơn khoảng 20.000 em so với 2026. Có thể trích dẫn: "Kỳ thi tuyển sinh lớp 10 tại Hà Nội nhiều năm qua được đánh giá có mức độ cạnh tranh cao do số lượng học sinh tốt nghiệp THCS lớn trong khi chỉ tiêu trường công lập có hạn." Với đà tăng này, nếu chỉ bám vào một kỳ thi, áp lực tâm lý, chi phí ôn luyện và rủi ro "trượt công lập" sẽ ngày càng nặng nề cho cả gia đình lẫn học sinh. Việc chuyển sang xét tuyển dựa trên đánh giá học tập thường xuyên vì thế không chỉ là đổi mới kỹ thuật, mà là giải pháp nhằm phân tán áp lực, dùng dữ liệu dài hạn thay vì một lần “trắc nghiệm” duy nhất.
Đánh giá học tập thường xuyên sẽ được dùng như thế nào trong xét tuyển?
Theo định hướng mới, cấp THCS sẽ được tổ chức đánh giá và xác thực kết quả đánh giá học tập thường xuyên của học sinh, tiến tới sử dụng kết quả này làm căn cứ xét tốt nghiệp THCS và xét tuyển vào lớp 10. Nói cách khác, từng bài kiểm tra, nhận xét, sự tiến bộ trong suốt bốn năm THCS sẽ trở thành dữ liệu đầu vào của xét tuyển lớp 10 Hà Nội, thay cho việc chỉ dùng điểm thi cuối cấp. Ở cấp THPT, thành phố cũng sẽ đánh giá chất lượng học sinh lớp 10, 11, 12 gắn với kỳ thi tốt nghiệp THPT, và kết quả không dừng ở bảng điểm mà được phân tích theo từng môn, trường, nhóm học sinh và mức độ tiến bộ. Điều này cho thấy tư duy dùng dữ liệu giáo dục để hỗ trợ từng học sinh, xác định các kiến thức, kỹ năng còn thiếu, nhóm môn cần hỗ trợ sớm, nội dung giáo viên phải điều chỉnh. Điều đáng lưu ý là Giám đốc Sở GD&ĐT chưa nêu thời điểm cụ thể áp dụng phương thức xét tuyển này; hiện mới ở giai đoạn "tiến tới" và "có thể" sử dụng trong thời gian tới. Tôi cho rằng đây là khoảng chuyển tiếp quan trọng: khi chưa có mốc thời gian rõ ràng, hệ thống trường, giáo viên và phụ huynh phải chủ động chuẩn bị tâm thế, thay đổi cách nhìn về điểm số – từ "kết quả để thi" sang "dữ liệu để hỗ trợ".
Tác động lên học sinh, phụ huynh: từ luyện thi sang quản lý cả quá trình học
Trong mô hình mới, chuẩn bị xét vào lớp 10 sẽ không còn nghĩa là dồn lực ôn cấp tốc trong lớp 9, mà là quản lý cả quá trình học ở THCS. Tuy các nguồn tin chưa nêu chi tiết việc học sinh phải tập trung thế nào theo từng khối, nhưng việc đánh giá học tập thường xuyên được xác thực và dùng cho xét tốt nghiệp, xét tuyển đồng nghĩa với việc mọi bài kiểm tra, thái độ học tập, sự tiến bộ đều quan trọng. Phụ huynh vì thế cần dịch chuyển tư duy: ít đặt nặng "lò luyện" quanh kỳ thi, nhiều hơn ở việc đồng hành dài hạn, nắm dữ liệu học tập của con, cùng giáo viên xử lý những lỗ hổng kiến thức ngay khi xuất hiện. Lãnh đạo ngành giáo dục nhấn mạnh mục tiêu là biến dữ liệu đánh giá thành công cụ hỗ trợ từng học sinh và nâng cao chất lượng dạy – học, chứ không phải chỉ để xếp hạng. Quan điểm "sắp xếp để phát triển" trong việc tổ chức lại trường học cũng được đặt ra: sau sắp xếp phải thuận lợi hơn cho người học và không ảnh hưởng đến phụ huynh, học sinh. Nếu thực hiện đúng, xét tuyển lớp 10 Hà Nội dựa trên đánh giá thường xuyên có thể giảm bớt cú sốc thi cử, nhưng chỉ khi nhà trường tránh biến quá trình đánh giá thành cuộc cạnh tranh điểm số kéo dài.
Kết luận: cơ hội cải thiện chất lượng hay một áp lực mới kéo dài?
Từ những thông tin chính thức, có thể thấy xét tuyển lớp 10 Hà Nội dựa trên đánh giá học tập thường xuyên không phải là quyết định vội vã, mà là phản ứng trước tăng trưởng nóng về quy mô học sinh THCS và áp lực tuyển sinh công lập. Hệ thống đánh giá định kỳ toàn thành phố, phân tích theo môn, trường, nhóm học sinh và mức độ tiến bộ nếu được vận hành nghiêm túc sẽ là nền tảng mạnh để cải thiện chất lượng và phân luồng hợp lý. Tuy nhiên, việc chưa có mốc áp dụng rõ ràng cho phương án xét tuyển đòi hỏi sự chủ động chuẩn bị của cả hệ thống và xã hội. Theo tôi, đây vừa là cơ hội vừa là phép thử. Nếu các trường dùng dữ liệu để hỗ trợ, điều phối giáo viên, học liệu, kiểm tra quá trình thực hiện như định hướng, đánh giá học tập thường xuyên sẽ là công cụ nâng chất lượng dạy – học. Ngược lại, nếu thiếu minh bạch và giám sát, nó có thể biến thành một "kỳ thi kéo dài" với áp lực điểm số dai dẳng. Ở thời điểm này, điều phụ huynh và học sinh nên làm không phải là hoang mang trước một phương thức chưa áp dụng, mà là bắt đầu nhìn nghiêm túc vào quá trình học mỗi ngày: học gì, hiểu đến đâu, tiến bộ thế nào. Khi hệ thống tuyển sinh thay đổi, chính những dữ liệu đó – chứ không phải vài tháng ôn thi nước rút – sẽ là tấm vé đáng tin cậy nhất để bước vào cánh cửa lớp 10.
