Không chỉ đưa trẻ đến trường: hòa nhập là một quá trình chuẩn bị
Chuẩn bị kỹ năng xã hội cho trẻ tự kỷ trước khi vào môi trường học tập chính quy là quá trình xây dựng năng lực ngồi học, lắng nghe, chờ đến lượt, giao tiếp, chơi với bạn và kiểm soát hành vi, nhằm giúp trẻ tự kỷ hòa nhập an toàn, giảm áp lực cho bản thân, gia đình và nhà trường trong môi trường tập thể. Trẻ tự kỷ hòa nhập không đơn giản là đưa trẻ vào một lớp học phổ thông rồi “để đó”. Việc coi trường học như chiếc chìa khóa duy nhất là sai lầm dễ thấy ở nhiều gia đình: mong muốn con được đến trường càng sớm càng tốt, nhưng lại bỏ qua giai đoạn chuẩn bị học tập và kỹ năng xã hội trẻ ở nhà và tại các cơ sở chuyên biệt. Khi trẻ chưa có những kỹ năng tối thiểu, lớp học chính quy dễ trở thành nơi khiến trẻ bị quá tải, giáo viên bối rối và bạn bè khó hiểu. Hòa nhập vì thế phải được nhìn nhận như một hành trình chuyển tiếp, có kế hoạch rõ ràng thay vì một bước nhảy đột ngột vào trường phổ thông.
Giáo dục hòa nhập: cơ hội nhưng không phải phép màu tức thì
Giáo dục hòa nhập chỉ thực sự có ý nghĩa khi nó đi cùng sự chuẩn bị kỹ năng và nhận thức xã hội cho trẻ tự kỷ, cho cha mẹ và giáo viên. Các hoạt động giáo dục hòa nhập hiện nay được thiết kế để cha mẹ, người chăm sóc trẻ và giáo viên cùng lắng nghe, chia sẻ kinh nghiệm, tìm hiểu thông tin và suy nghĩ về cách đồng hành với trẻ khuyết tật, trong đó có trẻ tự kỷ. Điều này cho thấy học đường không chỉ là nơi trẻ học chữ, mà còn là không gian cộng đồng, nơi mọi người phải học cách đón nhận sự khác biệt. Nếu cha mẹ chỉ kỳ vọng trường phổ thông sẽ tự giải quyết mọi khó khăn, họ sẽ nhanh chóng thất vọng. Ngược lại, khi xem giáo dục hòa nhập như nền tảng để thiết lập sự hợp tác ba bên – gia đình, nhà trường, chuyên gia – thì mỗi thay đổi nhỏ trong lớp học, mỗi việc nhỏ mà phụ huynh làm thêm để trẻ cảm thấy được chào đón sẽ cộng lại thành năng lực hòa nhập bền vững.
Kỹ năng xã hội: nền móng bắt buộc trước khi vào môi trường phổ thông
Thực tế cho thấy, với trẻ tự kỷ, chuẩn bị học tập nghĩa là trước khi bước vào môi trường tập thể, trẻ cần được chuẩn bị những kỹ năng nền tảng như ngồi học, chờ đến lượt, lắng nghe, làm theo hướng dẫn, giao tiếp, chơi cùng bạn và kiểm soát hành vi. Kỹ năng xã hội trẻ không thể trang bị trong thời gian ngắn; những việc tưởng đơn giản với trẻ bình thường như biết chờ đến lượt, biết thắng – thua, ngồi đúng chỗ, xếp ghế, xếp bàn, tham gia hoạt động tập thể… cũng có thể là một quá trình dài đối với trẻ tự kỷ. Chuyên gia Trần Phương Thủy nhấn mạnh: muốn dạy được trẻ, phải quan sát từng biểu hiện để tìm phương pháp phù hợp; không có một công thức chung cho mọi trẻ tự kỷ. Đây là lời nhắc rõ ràng rằng những giáo án mẫu chung chung không đủ. Mỗi trẻ cần một lộ trình kỹ năng xã hội riêng, dựa trên điểm mạnh, điểm yếu và nhịp phát triển của mình, với sự tham gia kiên trì của cha mẹ.
Hòa nhập là quá trình chuyển tiếp: lập kế hoạch hành trang toàn diện cho trẻ
Khi trẻ được đưa vào môi trường phổ thông nhưng chưa có những kỹ năng tối thiểu, việc hòa nhập rất dễ trở thành áp lực; trẻ có thể không hiểu yêu cầu của giáo viên, không biết cách chơi với bạn, phản ứng mạnh khi thay đổi hoạt động hoặc khi không được đáp ứng mong muốn. Do đó, hòa nhập cần được xem là một quá trình chuyển tiếp: trẻ cần được đánh giá khả năng, chuẩn bị kỹ năng xã hội, tự phục vụ, giao tiếp và kiểm soát hành vi trước khi vào môi trường tập thể. Hành trang toàn diện cho trẻ tự kỷ hòa nhập phải bắt đầu từ phát hiện và can thiệp sớm, xây dựng nền tảng chú ý, giao tiếp bằng mắt, bắt chước, sử dụng cử chỉ, chơi tương tác rồi mới từng bước phát triển ngôn ngữ và hội thoại. Điều này không chỉ giúp trẻ bớt bối rối khi đến lớp, mà còn giảm áp lực và xung đột lan sang giáo viên, bạn bè và cả tập thể. Một kế hoạch hòa nhập tốt luôn bao gồm cả chuẩn bị cho nhà trường, không chỉ cho riêng đứa trẻ.
Vai trò không thể thay thế của cha mẹ trong hành trình hòa nhập
Các câu chuyện đồng hành cùng con tự kỷ cho thấy: người chăm sóc trẻ nhiều nhất chính là cha mẹ, và sự bền bỉ của họ là yếu tố quyết định. Có phụ huynh nghỉ việc, tự học các khóa tư vấn, tìm hiểu giáo trình để dạy con từng kỹ năng cơ bản; chỉ một việc như mặc quần áo cũng có thể cần cả hành trình dài để trẻ hiểu và thực hiện. Một phụ huynh khác nhấn mạnh, hòa nhập không đơn giản là đưa trẻ vào trường phổ thông; con gái chị từng không thể hòa nhập dù đã theo học nhiều nơi, cho đến khi được học tại một cơ sở tập trung rèn kỹ năng giao tiếp và tự lập. Sau nhiều năm can thiệp, con chị đã nói được cả câu, đi học ngoan hơn và biết chơi với bạn – nhưng đó là quá trình cực kỳ gian nan, nhiều khi tưởng như muốn bỏ cuộc. Những trải nghiệm này cho thấy nếu cha mẹ không âm thầm chuẩn bị hành trang xã hội cho con mỗi ngày, giáo dục hòa nhập ở trường sẽ khó có nền để phát huy hiệu quả.
