Sàng lọc sức khỏe toàn dân: Bước ngoặt không chỉ là con số 6 triệu
Sàng lọc sức khỏe toàn dân là chương trình khám định kỳ có hệ thống cho cộng đồng, thu thập dữ liệu lâm sàng và cận lâm sàng để phát hiện sớm bệnh tật, phân tầng nguy cơ sức khỏe và xây dựng hồ sơ sức khỏe điện tử phục vụ theo dõi lâu dài cho từng người dân. Theo Sở Y tế TP HCM, đến 4h sáng ngày 10/10, chương trình khám sức khỏe toàn dân đã ghi nhận 6.005.268 lượt khám và hơn 5.374.882 người dân có hồ sơ sức khỏe điện tử. Đây không chỉ là một chiến dịch khám bệnh quy mô lớn, mà là bước chuyển sang y tế dự phòng dựa trên dữ liệu. Vấn đề quan trọng không còn là “đã khám bao nhiêu”, mà là “từ dữ liệu đó, chúng ta hiểu gì về mô hình bệnh tật theo tuổi và nguy cơ của từng nhóm dân cư”.
Điểm đáng chú ý là dữ liệu không nằm chết trong hệ thống, mà đang được phân tích để nhận diện các vấn đề sức khỏe nổi bật, xác định nhóm nguy cơ và định hướng hoạt động dự phòng, chăm sóc sức khỏe phù hợp. Đây là sự khác biệt căn bản so với cách làm cũ: từ chỗ chỉ lưu trữ kết quả khám, TP HCM đang biến dữ liệu thành công cụ quản lý sức khỏe cộng đồng. Nói cách khác, mỗi lần bạn đi khám trong chương trình này, bạn không chỉ bảo vệ bản thân ở thời điểm hiện tại, mà còn góp một “mảnh ghép” vào bức tranh sức khỏe toàn thành phố.
Mô hình bệnh tật theo tuổi: Mỗi giai đoạn đời, một “gót chân Achilles” khác nhau
Lần đầu tiên, TP HCM có khả năng vẽ được mô hình bệnh tật theo tuổi dựa trên dữ liệu số hóa quy mô lớn. Điều này quan trọng vì bệnh tật không phân bố ngẫu nhiên; mỗi nhóm tuổi có một “điểm yếu” riêng, và nếu không nhìn đúng, chúng ta sẽ can thiệp sai chỗ. Ở nhóm 6–18 tuổi, trong 388.793 lượt ghi nhận, tật khúc xạ chiếm 48,01% và sâu răng chiếm 34,63%. Câu chuyện ở đây không còn là vài em học sinh cận thị hay sâu răng, mà là gần một nửa trẻ em có vấn đề thị lực và hơn một phần ba có vấn đề răng miệng – một tín hiệu báo động cho hệ thống trường học và gia đình.
Ở nhóm 18–60 tuổi, dữ liệu cho thấy các bệnh không lây nhiễm bắt đầu nổi lên: trong 1.468.938 lượt ghi nhận, tăng huyết áp chiếm 6,72%, đái tháo đường típ 2 chiếm 1,66% và rối loạn lipid máu chiếm 1,65%. Ở nhóm từ 60 tuổi trở lên, bức tranh càng rõ: trong 812.377 lượt ghi nhận, tăng huyết áp chiếm 16,17%, đái tháo đường típ 2 chiếm 5,51% và đục thủy tinh thể do tuổi già chiếm 5,45%. Một câu nói có thể trích dẫn ở đây là: “Kết quả phân tích đã cung cấp những thông tin ban đầu có giá trị để định hướng hoạt động y tế theo từng giai đoạn của cuộc đời”. Với người dân, điều này có nghĩa là: ở mỗi độ tuổi, bạn nên ưu tiên sàng lọc những bệnh khác nhau, thay vì đợi có triệu chứng mới đi khám.
Phân tầng nguy cơ sức khỏe: Từ chữa bệnh sang ngăn bệnh xuất hiện
Điểm tiến bộ nhất của đợt sàng lọc sức khỏe toàn dân lần này là lần đầu tiên TP HCM tiếp cận phân tầng nguy cơ sức khỏe từ nguồn dữ liệu lớn. Thay vì chỉ thống kê bao nhiêu người đã mắc bệnh, hệ thống bắt đầu trả lời câu hỏi: “Ai có nguy cơ cao sẽ mắc bệnh trong tương lai?”. Với nguy cơ tim mạch, phân tích dựa trên thông tin lâm sàng, bệnh sử và các chỉ số sức khỏe, áp dụng mô hình đánh giá nguy cơ của Tổ chức Y tế Thế giới. Kết quả cho thấy, trong các hồ sơ đủ điều kiện phân tầng thuộc nhóm trên 40 tuổi, 30,72% được xếp vào nhóm nguy cơ tim mạch cao và rất cao (14,70% nguy cơ cao, 16,02% nguy cơ rất cao). Đây là con số không nhỏ, đồng nghĩa với hàng trăm nghìn người cần được ưu tiên tư vấn, theo dõi và can thiệp sớm.
Với bệnh thận mạn, phân tích kết hợp tuổi, mức lọc cầu thận ước tính và protein niệu cho thấy 6,20% hồ sơ đủ điều kiện thuộc nhóm nghi ngờ mắc bệnh thận và 12,39% thuộc nhóm chưa ghi nhận bệnh nhưng có yếu tố nguy cơ. Với nguy cơ đái tháo đường, trong nhóm người trưởng thành chưa từng được chẩn đoán, 19,70% ở ngưỡng tiền đái tháo đường và 10,90% đạt ngưỡng gợi ý chẩn đoán đái tháo đường. Điều quan trọng là các tỷ lệ này chỉ tính trên những hồ sơ đủ điều kiện phân tích, và kết quả phân tầng nguy cơ là công cụ hỗ trợ sàng lọc, không thay thế chẩn đoán của bác sĩ. Tuy vậy, về mặt chính sách, đây là “bản đồ cảnh báo sớm” giúp ngành y tế chọn đúng nhóm cần can thiệp, thay vì dàn trải nguồn lực.
Hồ sơ sức khỏe điện tử: “Nhật ký y tế” theo bạn suốt đời
Hơn 5,37 triệu người dân TP HCM đã có hồ sơ sức khỏe điện tử. Nếu coi mỗi lần khám là một tấm ảnh chụp sức khỏe tại chỗ, thì hồ sơ sức khỏe điện tử chính là cuốn album ghi lại diễn biến sức khỏe của bạn theo thời gian. Thông qua hồ sơ này, kết quả khám và thông tin phân tầng nguy cơ sẽ được dùng để hỗ trợ trạm y tế theo dõi sức khỏe người dân, quản lý bệnh không lây nhiễm, tư vấn dự phòng và kết nối với bệnh viện khi cần thiết. Nghĩa là, thay vì mỗi lần đến cơ sở y tế lại kể lại từ đầu “tiền sử bệnh”, dữ liệu của bạn đã nằm sẵn trong hệ thống, giúp bác sĩ nhìn được xu hướng thay đổi chứ không chỉ là một con số đơn lẻ.
Về phía quản lý, hồ sơ sức khỏe điện tử tạo ra một cơ sở dữ liệu sống để theo dõi dài hạn và dự phòng bệnh tật. Khi dữ liệu được chuẩn hóa, tích hợp và phân tích, ngành y tế có thêm cơ sở để trả lời các câu hỏi quan trọng: phường nào có tỷ lệ tăng huyết áp cao, nhóm tuổi nào đang gia tăng tiền đái tháo đường, khu vực nào cần tăng cường sàng lọc mắt hay bệnh thận. Đồng thời, hệ thống dashboard phân tích dữ liệu sức khỏe đang tiếp tục được phát triển để theo dõi mô hình bệnh tật, phân bố nguy cơ theo nhóm tuổi và địa bàn, từ đó xây dựng kế hoạch can thiệp sát với nhu cầu thực tế. Với người dân, điều này có nghĩa là nếu bạn chăm chỉ cập nhật khám định kỳ, hồ sơ của bạn sẽ trở thành “lá chắn dữ liệu” giúp phát hiện sớm bất thường.
Từ dữ liệu đến hành động: Người dân cần làm gì ngay lúc này?
Nhìn từ góc độ cộng đồng, chương trình sàng lọc sức khỏe toàn dân ở TP HCM đã đi được bước dài: từ tổ chức khám tại phường, như UBND phường Chánh Hưng đang làm, đến việc xây dựng hệ thống phân tích dữ liệu và dashboard theo dõi mô hình bệnh tật. Trong thời gian tới, Sở Y tế sẽ tiếp tục phối hợp với chuyên gia, cơ sở đào tạo và bệnh viện để hoàn thiện phương pháp phân tích, kiểm chứng kết quả, phát triển công cụ phân tầng nguy cơ và đưa kết quả vào hoạt động thực tiễn của y tế cơ sở. Nhưng nếu người dân không tham gia, không quay lại khám định kỳ, hoặc không quan tâm đến cảnh báo nguy cơ của chính mình, mọi nỗ lực dữ liệu sẽ bị “gãy gánh” giữa đường.
Điều mỗi người có thể làm ngay là: tham gia đầy đủ các đợt khám trong chương trình sàng lọc sức khỏe toàn dân; hỏi rõ bác sĩ về nhóm nguy cơ của mình (tim mạch, thận, đái tháo đường…); và coi hồ sơ sức khỏe điện tử như một tài khoản quan trọng cần được cập nhật thường xuyên. Nếu bạn có con trong độ tuổi 6–18, hãy ưu tiên kiểm tra mắt và răng; nếu đang trong độ tuổi lao động, đừng bỏ qua đo huyết áp, đường huyết, mỡ máu; nếu đã trên 60, hãy chấp nhận rằng khám định kỳ là “chi phí bắt buộc” để sống khỏe. Dữ liệu đã chỉ ra những nhóm nguy cơ cao; phần còn lại là lựa chọn của mỗi người: chờ bệnh đến rồi chữa, hay dùng thông tin này để thay đổi lối sống và can thiệp sớm.
